جستجو در   
امکانات

(Data Envelopment Analysis) تعیین کارایی نسبی دانشکده های مدیریت با رویکرد تحلیل فراگیر داده ها
پدیدآورنده : آذر، عادل-قربانی، کامران
بازدید : 696
تاریخ درج : 1386/4/28
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: کتابداری و اطلاع رسانی :: داده :: (Data Envelopment Analysis) تعیین کارایی نسبی دانشکده های مدیریت با رویکرد تحلیل فراگیر داده ها

(Data Envelopment Analysis) تعیین کارایی نسبی دانشکده های مدیریت با رویکرد تحلیل فراگیر داده ها


چکیده

در این مقاله روش تحلیل پوشش داده ها( DEA )برای تعیین کارایی نسبی سه دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، علامه طباطبایی و شهید بهشتی استفاده شده است. ارزش کارایی با استفاده از سه شاخص ورودی، تعداد دانشجویان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، تعداد اعضای کادر هیئت علمی، تعداد کارکنان تمام وقت و چهار شاخص خروجی تعداد دانش آموختگان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، تعداد (*)-دانشیار دانشگاه تربیت مدرس

(**)-کارشناسی ارشد مدیریت صنعتی دانشگاه علامه طباطبائی

کتب و مقالات اعضای هیئت علمی تعداد طرحهای پژوهشی اعضای هیئت علمی و تعداد دانشجویانی که از مقطع کارشناسی در آزمون کارشناسی ارشد پذیرفته می شوند، اندازه گیری شده است.

کلید واژه ها:ارزیابی دانشکده ها، تحلیل پوشش داده ها مدل BCC-CCR ، دانشگاه

1-مقدمه

در حال حاضر ارزیابی و رتبه بندی مؤسسات آموزش عالی با اهدافی از جمله کمک به دانش آموزان و دانشجویان جهت انتخاب دانشگاه برتر یا انتخاب مؤسسات آموزشی کارآمد دانشگاهی در کشورهای مختلف صورت می گیرد.شاید بتوان گفت مهمترین قشری که به نتایج رتبه بندی دانشگاه ها علاقه نشان می دهد، قشر دانش آموز باشد چرا که مایل است برای ادامه تحصیل خود دانشگاهی را انتخاب کند که از لحاظ آموزشی، رتبه بهتری را در بین دانشگاه های دیگر کسب کرده است.مطالعات نشان می دهد که در برخی کشورها، نتایج رتبه بندی دانشگاه ها که هر سال منتشر می شود، مهمترین عامل تأثیرگذار در اانتخاب دانشگاه محل تحصیل اکثریت دانش آموزان و دانشجویان می باشد ( Fazal,1999 ).

از سویی دیگر گفته می شود که سنجش های انجام شده بوسیله سیستم های داخلی سازمان هرچند به عنوان خطوط راهنما، نقش مهمی در آگاهی از وضعیت مؤسسه بر عهده دارند، اما نمی توانند علایق و توجهات مردم را جهت پشتیبانی از نظام آموزشی به دنبال خود داشته و آنها را برانگیزاند.در ایران نیز با آگاهی از این مسائل، و به عنوان قسمتی ازساز و کارهای بکار گرفته شده جهت بازگشت به جامعه جهانی، باید رتبه بندی دانشگاهی را مانند دیگر کشورها مد نظر قرار دهیم تا مؤسسات کشور ما هم بتوانند در جهت ارزیابی و افزایش پاسخگویی خود گام بردارند( King,2000 ).

شاید بتوان گفت که رشته های بعد از رشته حقوق بیشترین متقاضی را در بین دانش آموزان رشته علوم انسانی جهت ادامه تحصیل دارد.از آنجایی که تا کنون هیچ رتبه بندی در خصوص این مؤسسات در ایران انجام نشده است، بر آن شدیم تا با ارزیابی

این مؤسسات، اطلاعات عینی را در خصوص انتخاب مؤسسه ی آموزشی برتر با داشتن محدودیت های مربوطه ارائه نماییم.

در این تحقیق داده های مربوط به ورودی ها و خروجی های مدل از یک رساله دکتری (سهرابی، 1381)اخذ گردیده است.این داده ها مربوط به سال تحصیلی 81-1380 می باشد و مستقیما از خود دانشکده ها اخذ شده است.ارزیابی دانشکده های مدیریت با تعیین کارایی نسبی بر اساس سطوح خروجی تولید شده برای هر واحد ورودی می باشد.بر این اساس سه شاخص ورودیتعداد دانشجویان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، تعداد اغضای کادر هیئت علمیوتعداد کارکنان اداری تمام وقتو چهار شاخص خروجی، تعداد دانش آموختگان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، تعداد کتب و مقالات اعضای هیئت علمی، تعداد طرحهای پژوهشی اعضای هیئت علمیوتعداد دانشجویانی که از مقطع کارشناسی در آزمون کارشناسی ارشد پذیرفته می شوند، در نظر گرفته شد. لذا کارایی نسبی در وهله اول با سه ورودی و چهار خروجی و در ادامه با کاهش تعداد ورودی و خروجی، سناریوهای دیگری انجام شد.

در بخش دوم این تحقیق، تعاریف ارزیابی و اهداف آن آورده شده است.روش تحلیل پوششی داده ها( DEA )به عنوان یک ابزار مناسب برای تعیین کارایی نسبی این دانشکده ها در نظر گرفته شده، که در بخش سوم به آن پرداخته خواهد شد.کاربرد تحلیل پوششی داده ها( DEA )در ارزیابی دانشگاه ها در بخش چهارم آورده شده است.در بخش پنجم نتایج تحلیل کارایی نسبی دانشکده های مورد نظر بررسی گردیده است.نتیجه گیری و پیشنهادات موضوع بخش پایانی این تحقیق می باشد.

2-ارزیابی و اهداف آن 1-2-تعریف ارزیابی

از ارزیابی تعاریف متعددی شده است.ارزیابی عبارت است از:

1-آزمایش تجربیات به طور عینی، منظم و با دقت به منظور حفظ عملکرد در یک سطح معین یا بهبود بخشیدن به آن.

2-کرونباخ 1 ، تعریف ساده ای از ارزیابی ارائه می دهد که عبارت است از«گردآوری و استفاده از اطلاعات برای تصمیم گیری درباره برنامه ها».

3-ماروین آلکین 2 ارزیابی را چنین توصیف می کند که عبارت است از«فراگرد تشخیص حیطه های تصمیم گیری مورد نظر، انتخاب نوع اطلاعات مناسب، گردآوری، تلخیص و تحلیل اطلاعات به منظور تهیه گزارش مناسب برای تصمیم گیری درباره انتخاب گزینه های مورد تصمیم گیری»(بازرگان، 1362:8).

4-ارزیابی باید بر کارکردهای گوناگون نظام دانشگاهی اشراف داشته باشد.به عبارت دیگر، نظام ارزیابی دانشگاهی به عنواه یک زیر نظام از نظام دانشگاهی، باید از ابتدای اندیشیدن درباره طرح یک دانشگاه، طراحی و استقرار یابد، تا بتوان از تحقق رسالت، مأموریت و هدف های ویژه دانشگاه اطمینان یافت.این امر در صورتی انجام خواهد شد که نظام ارزیابی دانشگاهی درباره مطلوبیت عوامل درونداد، فرآیند و برونداد، بطور مستمر قضاوت به عمل آورد و حاصل آن جهت بهبود امور(آموزشی، پژوهشی و...) مورد استفاده تصمیم گیرندگان قرار گیرد(بازرگان، 1374:15).

2-2-اهداف ارزیابی آموزشی

ارزیابی آموزشی برای وصول به یک یا چند هدف لز اهداف زیر به عمل می آید:

1-برای استفاده واقعی در مورد اصلاح و پیشبرد نظام

2-مقابله با رقابت و جذب دانشجوی مستعدتر

3-جهت دهی مناسب به مؤسسات برای بدست آوردن نتایج بهتر

4-فراهم کردن زمینه ای برای اهدای کمک مالی-دولتی وغیر دولتی(میری، 1374:27)

3-کارایی وتحلیل پوشش داده ها( AED ) 1-3-تاریخچه و تعریف

روش تحلیل پوشش داده ها 3 که از سال 1978 بوسیله چارنز 1 ، کوپر 2 و رودز 3 معرفی شد، هم اکنون به طور گسترده ای برای ارزیابی کارایی مؤسسات دولتی و غیر دولتی که (1)- Cronbach L

(2)-Marvin Alkin L

(3)- Data Envelopment Analysis L

در مجموعه ای از واحدها و یا شعب شبیه به هم واقع شده اند، مورد استفاده قرار می گیرد( Charnes,1978 ).

فارل 4 در سال 1957 تلاش کرد تا میزان بهره وری 5 یک سیستم با دو ورودی و یک خروجی را به دست آورد.او با توجه به مفهوم عام بهره وری، این سیستم را ارائه داد. چارنز، کوپر و رودز روش تحلیل پوشش داده ها( DEA )را برای سیستم های دارای ورودی ها و خروجی های چندگانه تعمیم دادند.روش آنها در سال 1984 توسط بنکر 6 ، چارنز و کوپر(مدل BCC )توسعه داده شد( Banker,1984 ).

در این روش، ارزیابی بر اساس نهاده ها و ستاده های متجانس معرفی و شناسایی شده برای واحدها انجام می گردد و هر واحدسازمانی با بهترین واحدها مقایسه و واحدها با اعمال تغییر در نهاده ها و یا ستاده های سیستم، به کارایی بهینه خود می رسند.ابتدا مدلهای تحلیل پوشش داده ها( DEA )برای ارزیابی کارایی نسبی سازمانها و مؤسسات غیر انتفاعی مانند مدارس در سال(1980)، بیمارستانها در سال(1983)، دادگاهها در سال (1982)، ارتش در سال(1982)و دانشگاه ها در سال(1992)استفاده گردید.به مرور زمان، کاربرد مدلهای تحلیل پوشش داده ها( DEA )به منظور پوشش درسازمانها و مؤسسات انتفاعی، تعمیم یافت( Charnes,1994 ).

چارنز، کوپر و رودز رویکرد تحلیل پوشش داده ها( DEA )را که بر مبنای مدل فارل، ابداع گردیده بود بصورت زیر تعریف کردند:

«تحلیل پوشش داده ها یک مدل برنامه ریزی ریاضی برای داده های مشاهده شده است بطوری که روشی جدید برای تخمین تجربی نسبتهای وزنی یا مرز کارایی همچون تابع تولید فراهم می سازد که پایه اقتصاد مدرن می باشد.»تحلیل پوشش داده ها( DEA )یک روش برنامه ریزی ریاضی برای ارزیابی واحدهای تصمیم 7 ( DMU ) است.منظور از واحدهای تصمیم( DMU )عبارت است از یک واحدسازمانی یا یک سازمان مجزا است که توسط فردی بناممدیریارییسیامسؤلاداره می شود؛به (1)- Charnes A.

(2)- Cooper w.w.

(3)- E.Rhodes

(4)- Farrel

(5)- Produtivity

(6)- Banker

(7)- Decision Making Unit

شرط آنکه این سازمان یا واحدسازمانی دارای فرآیند سیستمی باشد.تحلیل پوشش داده ها( DEA )در ارزیابی واحدهای تصمیم( DMU )مبتنی بر این فرض است که واحدهای تصمیم تحت پوشش داده ها( DEA )مبتنی بر یک سری بهینه سازی با استفاده از برنامه ریزی خطی است نوع تابع آن لز قبل مشخص نیست تا پارامترهای آن را برآورد نمود. لذا یک روشغیر پارامتریکاست( Charnes,1985 ).

2-3-مدل های اصلی الف-مدل اصلی CCR

این مدل در ابتدا توسط چارنز، کوپر و رودز در سال(1978)پیشنهاد شد و نام آن از حرف اول اسامی پشنهاد دهندگان گرفته شده است بطوری که بیشتر به« CCR »معروف است.این مدل را ابتدا از روی دیدگاه تعریف بهره وری کل بنیان نهادند، سپس بر اساس اصول موضوعه بسط دادند.

اگر فرض کنیم تعداد DMU برابر با n باشد، یعنی که از m نوع نهاده مصرف کرده و s نوع ستاده تولید می کنند.در این صورت نهاده های شامل و ستاده های شامل خواهد بود.می توان ماتریس نهاده ها را با نماد« X »و ماتریس ستاده ها را با نماد« Y »بصورت زیر نشان داد:

با در نظر گرفتن این داده ها می توان کارایی هررا با استفاده از مدل CCR محاسبه نمود. مدل اولیه یا مدل مضربی( CCR )که بصورت برنامه ریزی خطی نوشته شده است بصورت مدل زیر می باشد:

این مدل با استفاده از تعریف بهره وری کل تدارک دیده شده است که در آن هدف، محاسبه کارایی واحد تصمیم P ام است.اوزان یا ضرایب نهاده ها واوزان یا ضرایب ستاده هاست.با حل برنامه ریزی خطی مذکور، ضرایب نهاده ها و ستاده ها که متغیرهای این مدل هستند، طوری بدست می آید که نسبت بهره وری واحد تصمیم P ام به حداکثر برسد.بواسطه محدودیت های مدل برنامه ریزی، ارزش بهینه تابع هدف ، حداکثر برابر(1)خواهد بود( Charnes,1978 ).

در این مدل، کارایی هر کدام از n واحد تصمیم( DMU )با حل یک مدل برنامه ریزی خطی برای هر یک از واحدهای تصمیم( DMU ها)محاسبه می شود.بعد از بدست آوردن جواب بهینه، کارایی هر واحد تصمیم( DMU )با توجه به شرایط زیر مشخص می گردد:

الف-اگرباشد و حداقل یک بهینه باووجود داشته باشد؛مربوط، کارای« CCR »است.

ب-در غیر اینصورت،ناکارای« CCR »است.

بنا بر این ناکارایی( CCR )یعنی اینکه یاباشد و یا اینکه اگرباشد و حداقل یک عامل ازبرای جواب بهینه، برابر با صفر باشد.

بر اساس ماتریس( X,Y )از داده ها، مدل« CCR »بصورت یک برنامه ریزی خطی بیان شد که در آن بردار( V )برای ضریب نهاده ها و بردار( U )برای ضریب ستاده ها به عنوان متغیرهای مدل اولیه است.مسئله ثانویه مدل با یک متغیر واقعی و یک بردار غیر منفی از متغیرها بصورت مدل های زیر ارائه می شود:

در مدل ثانویه، اگروباشد، جواب موجه خواهد بود و مقدار بهینه بین صفر و یک می باشد.یعنی

ب-مدل اصلی BCC

این مدل در سال 1984 توسط بانکر، کوپر و چارنز ابداع گردید و نام آن از حروف اول اسامی پیشنهاد دهندگان گرفته شده است که بنام BCC معروف است.مدل BCC همانند مدل CCR است.لیکن به شکل اولیه مدل CCR ، محدودیت به سایر محدودیتهای مدل( CCR )اضافه می شود.در نتیجه در شکل ثانویه آن، متغیرهای متناظر با آن محدودیت به تابع هدف مدل اضافه می گردد( Banker,1984 ).

ج-مدل های اصلی ترکیبی

مدل BCC همانند مدل CCR است.لیکن به شکل اولیه مدل CCR یک محدودیت نرمال سازاضافه شده است.شکل محدودیت مذکور بصورتتساویدر مدل( BCC )ظاهر شده است.می توان سایر اشکال آن را نیز در نظر گرفت.علاوه بر شکلتساویمی توان محدودیت مذکور را بصورتبزرگتر یا مساویو یا بصورت کوچکتر یا مساویدر نظر گرفت.در اینصورتمرزهایحاصل از وضعیت محدودیت مذکوریترکیبیاز مرزهای مدل CCR و مدل BCC خواهد بود.با توجه به نحوه ترکیب این مرزها دو نوع مدل بصورت تلفیقی از مدلهای مذکور بدست خواهد آمد که به مدلهای CCR-BCC و BCC-CCR معروف هستند( Banker,1984 ).

د-مدل اندرسون و پیترسون

مدل های پایه ای تحلیل پوشش داده ها( DEA )به دلیل عدم ایجاد رتبه بندی کامل بین واحدهای کارا امکان مقایسه واحدهای مزبور با یکدیگر را به راحتی فراهم نمی آورد. زیرا در مدل های مزبور به تمام واحدهای تصمیم کارا میزان کارایی یک اختصاص می یابد. تلاش های تحقیقاتی اندرسون و پیترسون 1 در سال 1993 را می توان نخستین رهیافت و تلاش های قابل قبول در حل این مشکل دانست.آنها با حذف واحد تصمیم تحت بررسی در ساخت واحد مجازی توانستند به رتبه بندی کامل دست یابند.در واقع مدل آنان تغییری در میزان کارایی واحدهای ناکارا به دلیل عدم شرکت آنان در ساخت پوشش نمی دهد.ولی با حذف واحد کارا مرز کارایی را تغییر داده و میزان تأثیر آن را شاخصی برای میزان کارایی قرار می دهند.بدین ترتیب عدد اختصاص یافته به واحدهای کارا در رتبه بندی کامل بزرگتر یا مساوی یک می باشد( Andesen,1986 ).

4-کاربرد تحلیل پوشش داده ها در ارزیابی دانشگاه ها و بخش های مربوطه

تحلیل پوشش داده ها( DEA )را می توان برای تعیین کارایی نسبی بخش های یک دانشگاه بکاربرد.این روش مخصوصا در ارزیابی واحدهای آموزشی مفید است. ورودی ها و خروجی ها با استفاده از یک وزن مناسب ترکیب می شوند.این وزن ها با استفاده از برنامه ریزی خطی تعیین می شوند و هیچ احساس اقتصادی در تعیین ارزش ورودی ها و خروجی ها وجود ندارد.از طرفی چون تعیین ارزش اقتصادی تعدادی از ورودی ها و خروجی های واحدهای آموزشی مشکل است، مدل تحلیل پوشش داده ها( DEA )در این زمینه انتخاب خوبی است.از طرفی کارایی نسبی واحدهای آموزشی را می توانیم با چندین ورودی و خروجی محاسبه کنیم( Colbert,2000 ).

با وجود این، مشخصات ورودی ها و خروجی ها بیشتر وقت ها پیچیده است.بسیاری از خروجی های واحدهای آموزشی قابل اندازه گیری نیستند.برای مثال، اندازه گیری نقش یک دانشگاه در اجتماع مشکل است.دیگر خروجی ها مثل، افزایش دانش دانشجویان را می توان اندازه گرفت(با امتحان ورودی و خروجی).اما دقت این اندازه گیری جای سؤال دارد.به علاوه امکان دارد این داده ها در دسترس هم نباشند.به دلیل همین پیچیدگی های (1)- Andersen

Petersen

ذاتی و جدایی ناپذیر مشخصات ورودی ها و خروجی ها واحدهای آموزشی است که تحقیقات زیادی برای بررسی تأثیر انحراف در ورودی ها وخروجی ها روی کارایی انجام شده است:

1-کارایی نسبی مؤسسات آموزشی تحصیلات تکمیلی در کشور انگلستان ( Antreas,1997 )بوسیله تحلیل پوشش داده ها اندازه گیری می شود.متدولوژی این اندازه گیری، روش ناپارامتریک تحلیل پوشش داده ها( DEA )است که در سال 1978 چارنز 1 از آن استفاده کرده است.در این کشور روی کارایی های هزینه 2 و نتیجه 3 به عنوان دو بعد مکمل در عملیات مؤسسات آموزشی تحصیلات تکمیلی تأکید می شود.در بعد اول هزینه ها و درآمدهای دانشگاه ها برای ایجاد ستاده در نظر گرفته می شود و در بعد دوم برای داشتن نتایج کافی باید منابع و توانایی دانشجو را در نظر گرفت.

ورودی ها وخروجی ها برای کارایی هزینه و کارایی نتایج به شرح جداول شماره (4-1)و(4-2)است:

جدول شماره(4-1):نهاده ها و ستاده های کارایی هزینه

خروجی هاورودی ها
تعداد فارغ التحصیلان موفقمخارج عمومی دانشگاه
تعداد مدارک بالای اهدا شدهدرآمد ناشی از تحقیق
نرخ تحقیقاتی موزون---------------------

(1)- Charnes A.

(2)- Cost Efficiency

(3)- Outcome Efficiency

(4)- General Academic Expenditure

(5)- Number of Successful Leavers

(6)- Research Income

(7)- Number of Higher Degrees Awarded

(8)- Weighted Research Rating

جدول شماره(4-2):نهاده ها و ستاده های کارایی نتایج

خروجی هاورودی ها
--------------تعداد دانشجویان تمام وقت دوره کارشناسی
--------------تعداد دانشجویان تمام وقت دوره تحصیلات تکمیلی
فارغ التحصیلان موفقکارکنان تمام وقت دانشگاه
مدارک بالای اهدا شدهمیانگین یک سطح امتیاز ثبت شده در سه سال گذشته
نرخ تحقیقاتی موزوندرآمد ناشی از تحقیق
--------------مخارج کتابخانه و خدمات کامپیوتری

نتایج کارایی هزینه، کارایی نتایج، بازده به مقیاس ثابت و بازده به مقیاس متغیر45 دانشگاه در جدول شماره«4-3»آمده است.از مقایسه نتایج کارایی هزینه با بازده به مقیاس ثابت و متغیر یک تغییر میانگین هفت درصدی در ناکارایی و یک درصدی در کارایی نتایج مشاهده می کنیم.لذا مقایسه بین بازده به مقیاس ثابت و متغیر نشان می دهد که ناکارایی نسبی روی مشخصات عملکرد تأثیر می گذارد.بنا بر این این مطالعه تاکید روی بازده به مقیاس ثابت دارد.

جدوب شماره(4-3):کارائی مؤسسات آموزشی تحصیلات تکمیلی در کشور انگلستان

2-بسنت 9 (1983)روش تحلیل پوشش داده ها را برای اندازه گیری کارایی نسبی برنامه های آموزشی در دانشکده علوم اجتماعی 10 بکاربرد.برنامه های آموزشی (1)-ورودی های دو مدل کارایی هزینه و نتایج متفاوت، ولی خروجی یکسان دارند.

(واحدهای تصمیم)با خروجی هایی مثل درآمد دولت 1 ، تعداد دانشجویانی که دوره را تمام می کنند 2 و رضایت کارفرما از آموزش دانشجویان 3 ارزیابی شده است.ورودی ها شامل ساعت ارتباط(تماس دانشجو) 4 ، مساحت زمینی هر دانشکده(مرکز آموزشی) 5 و مخارج مستقیم آموزشی 6 می باشد.

3-تامکینز و گرین 7 (1988)کارایی کلی 8 بخش های حسابداری دانشگاههای بریتانیا را مطالعه کردند، که شش مدل کارایی را با یک ورودی(تعداد کارکنان) 9 و یک خروجی (تعداد دانشجویان) 10 مطالعه کردند.نتایج آن نشان می دهد، ترکیبات مختلف از چندین ورودی و خروجی بی تناسب به مقدار قابل توجهی کارایی ثابت ایجاد می کند.به عبارت دیگر آقای بسلی 11 ( Beasley,1990 )کارایی ساختمان های فیزیک و شیمی را با متغیر های مالی، درآمد تحقیقاتی و مخارج تحقیقاتی 12 ، به عنوان ورودی و تعداد دانشجویان لیسانس و تحصیلات تکمیلی به عنوان خروجی اندازه گیری کرد.

4-جانز و جانز 13 ( Johns,1993 )کارایی نسبی بخش های اقتصاد دانشگاههای بریتانیا را اندازه گرفتند.آنها مسائل بالقوه ای را در تعیین خروجی و ورودی بکار گرفتند و جالب است که بسلی و جانز و جانز(1995)هر دو از درآمد تحقیق به عنوان ورودی استفاده کرده اند.

5-سینونی واسترن 1 (1994)در سال 1994 از روش تحلیل پوشش داده ها( DEA ) برای تعیین کارایی نسبی 21 بخش دانشگاه بنگوریان 2 استفاده کردند.مخارج عملیاتی 3 و دستمزد دانشکده ها 4 به عنوان ورودی و کمک هزینه تحصیلی 5 ، تعداد انتشارات 6 ، تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی 7 و تعداد ساعات واحد درسی ارائه شده 8 به عنوان خروجی در نظر گرفته شد، نتایج این ارزیابی نشان داد که 14 بخش از 21 بخش این دانشگاه غیر کارا هستند.

6-در مقایسه کارایی دانشگاههای دولتی در تگزاس آمریکا، آن 9 ( 1989 )دستمزد دانشکده ها، وجوه تحقیقاتی دولتی 10 ، هزینه های سربار اداری 11 و کل سرمایه تجهیزات فیزیکی 12 را به عنوان ورودی و تعداد ثبت نام دانشجویان کارشناسی 13 ، تعداد ثبت نام دانشجویان تحصیلات تکمیلی 14 ، کل واحدهای درسی نیمسال تحصیلی 15 ، و وجوه (بودجه های)مراکز تحقیقاتی دولتی و خصوصی 16 را به عنوان خروجی مدل در نظر گرفت.آن در ادامه بودجه های تحقیقاتی دولت 17 را به عنوان یک ورودی در نظر گرفت؛ زیرا این بودجه ها برای حمایت از بورس تحصیلی و صنایع می باشند.همچنین درآمد تحقیق مؤسسه ها 18 را هم به عنوان یک خروجی بکاربرد.

آن و سیفورد 1 ( Ahn,1993 )در سال 1993 روش تحلیل پوشش داده ها( DEA ) را برای تعیین کارایی نسبی 153 مؤسسه دارای درجه دکتری، در سطح تحصیلات تکمیلی بکاربردند.از این 153 مؤسسه، 104 مؤسسه، عمومی و49 مؤسسه، خصوصی بودند. هدف تعیین تأثیر مجموعه ای از ستاده های متغیر روی کارایی نسبی مؤسسه های خصوصی و عمومی بود.مؤسسه های عمومی اغلب مواقع روی معیار خروجی مربوط به ثبت نام سرمایه گذاری می کردند.لذا آن و سیفورد پیش بینی کردند وقتی تأکید بیشتری روی ستاده های مربوط به ثبت نام باشد، کارایی مؤسسه های عمومی بالاتر خواهد بود و بالعکس، وقتی تأکید روی این ستاده ها کمتر باشد، مؤسسه های خصوصی کارایی بالاتری خواهند داشت.این فرضیه با مجموعه ای از داده های متغیر آزمایش شد.

در آزمایش اول، دستمزد دانشکده ها، سرمایه گذاری فیزیکی و هزینه های سربار، متغیرهای ورودی بودند.از طرف دیگر دانشجویان تمام وقت کارشناسی و دانشجویان تمام وقت تحصیلات تکمیلی به عنوان خروجی در نظر گرفته شدند.نتایج نشان داد که مؤسسه های عمومی کارایی بیشتر از مؤسسه های خصوصی دارند؛چون تأکید روی ستاده های مربوط به ثبت نام بیشتر بوده است.

در آزمایش دوم، دستمزد دانشکده ها، سرمایه گذاری فیزیکی، هزینه های سربار،

دانشجویان تمام وقت کارشناسی و دانشجویان تمام وقت تحصیلات تکمیلی به عنوان

ورودی تعیین شدند و مدارک کارشناسی، مدارک تحصیلات تکمیلی و کمک هزینه تحصیلی به عنوان خروجی در نظر گرفته شدند.این داده ها کمتر به ثبت نام مربوط بود. لذا کارایی مؤسسه های خصوصی بیشتر از عمومی شد.

8-کوئلی 2 ( Coelly,1996 )[39]کارایی دانشگاه نیواینگیلند( 3 UNE )را با 35 دانشگاه دیگر استرالیا مقایسه کرد.سه مدل عملکرد بکار گرفته شد(کل دانشگاه 4 ، بخش آموزشی 5 و بخش اداری 6 ).مدل دانشگاه و آموزش خروجی های یکسان داشتند(تعداد (1)- Seiford

(2)- Coelli

(3)- New England University

(4)- University as a whole

(5)- Academic sections

(6)- Administrative sections

دانشجویان و شاخص انتشارات 1 ).در مدل اداری تعداد کل پرسنل 2 به جای شاخص انتشارات بکاربرده شد.در مدل دانشگاه کل پرسنل به عنوان ورودی در نظر گرفته شد. دیگر ورودی ها که در سه مدل بکار رفت هزینه های غیر کارمندی 3 ، دیگر هزینه های اداری 4 و کارمندان اداری 5 بودند.نتایج این مطالعه زمینه بهبود را در بخش اداری فراهم کرد، به علاوه اینکه عملکرد کلی دنشگاه نیواینگیلند( UNE )با دانشگاه های دیگر مقایسه شد.

9-آقای راب و برو 6 ( Breu,1994 )در سال 1994 با استفاده از داده های مربوط به یک رتبه بندی که در آن 25 دنشگاه ملی در گزارش The World Report و US News رتبه بندی شده بود را برای محاسبه کارایی نسبی بکار گرفتند.برای تعیین رتبه این 25 دانشگاه، گزارش The World Report و US News ، 12علامت عملکرد که اعتبار، انتخاب دانشجو، منابع دانشکده ها، منابع مالی و رضایت دانشجو را اندازه می گرفت را در نظر گرفته شده بود.آقای راب و برو چهار علامت عملکرد«انتخاب(گزینش)دانشجو» 7 ، «منابع دانشکده ها» 8 و«منابع مالی» 9 را تحت عنوان ورودی در نظر گرفتند.

معیارهای ورودی شامل:درصد دانشکده ها با درجه های دکتری 10 ، نرخ دانشکده به دانشجو 11 ، مخارج تحصیلی(آموزش)و عمومی برای هر دانشجو 12 و میانگین یا نقطه وسط SAT/ACT 13 و یک ورودی پنجم تحت عنوان شهریه برای هر دانشجو 14 در نظر گرفته شد.

خروجی هایی که بوسیله راب و برو در مدل تحلیل پوشش داده ها( DEA )استفاده شد، نرخ فارغ التحصیلی 1 و نرخ حفظ دانشجوی سال اول 2 بودند، این دو معیار برای متغیر رضایت دانشجو در رتبه بندی The World Report و US News هم استفاده شده است.

با توجه به تحقیقات فوق بر آن شدیم تا با تعیین کارایی نسبی دانشکده های مدیریت دانشگاههای تهران، علامه طباطبایی و شهید بهشتی روش تحلیل پوشش داده ها( DEA )را در ارزیابی مراکز آموزشی بکار بگیریم.بر ین اساس سه شاخص ورودی«تعداد دانشجویان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد»، «تعداد اعضای کادر هیئت علمی»و «تعداد کارکنان اداری تمام وقت»و چهار شاخص خروجی، «تعداد دانش آموختگان دو مقطع کارشناسی وکارشناسی ارشد»، «تعداد کتب و مقالات اعضای هیئت علمی»، «تعداد طرحهای پژوهشی اعضای هیئت علمی»و«تعداد دانشجویانی که از مقطع کارشناسی در آزمون کارشناسی ارشد پذیرفته می شوند»، با توجه به فاکتورهای اهمیت و دسترس به داده های مربوطه با نظر خبرگان رویکرد تحلیل پوشش داده ها( DEA )انتخاب شد. داده های مربوطه به شاخص های فوق از یک رساله ی دکتری اخذ شده است.این داده ها مستقیما از دانشکدههای مربوطه جمع آوری شده است . مربوط به سال تحصیلی 18- 1380 می باشد.

5-نتایج تحلیل ارزیابی کارایی نسبی دانشکده های مدیریت

مقادیر کارایی بر اساس نوع خروجی و ورودی مورد استفاده متغیر خواهد بود. انتظار می رود در سناریو اول کارایی نسبی دانشکده ها بالاتر باشد.چون در این سناریو از تمام ورودی ها و خروجی ها با هم استفاده شده است.ولی در سناریوهای بعدی کارایی نسبی کاهش یابد.

در سناریو اول، سه ورودی و چهار خروجی به شرح زیر در نظر گرفته شد:

ورودی اول :تعداد دانشجویان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد

ورودی دوم :تعداد اعضای کادر هیئت علمی

(1) Graduatetion Rate

(2) Freshman Ratention Rate

ورودی سوم :تعداد کارکنان اداری تمام وقت

خروجی اول :تعداد دانش آموختگان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد

خروجی دوم :تعداد کتب و مقالات اعضای هیئت علمی

خروجی سوم :تعداد طرح های پژوهشی اعضای هیئت علمی

خروجی چهارم :تعداد دانشجویانی که از مقطع کارشناسی در آزمون کارشناسی ارشد پذیرفته می شود.

کارایی سه دانشکده مذکور با سه ورودی و چهار خروجی فوق تعیین شد.مقادیر ورودی ها خروجی های دانشکده های مربوطه در سال تحصیلی 81-1380 در جدول شماره«5-1»آورده شده است.

جدول شماره(5-1):ورودی ها، خروجی ها و مقادیر آنها، (سه دانشگاه)، سال تحصیلی 81-1380

مدل تحلیل پوشش داده ها با چهار مدل اصلی( CCR,BCC,CCR-BCC,CCR- BCC )و مدل اندرسون و پیترسون( Andersen,1986 )دردو حالت نهاده گرا و ستاده گرا(که در قسمت مدلهای اصلی به آن پرداخته شد)انجام شده است.در مجموع 30 مدل، 15 مدل مربوط به گرایش نهاده گرا و 15 مدل دیکر مربوط به گرایش ستاده گرا می باشد.

نتایج اجرای مدلهای در فرم نهاده گرا در سناریو فوق به شرح جدول(5-2)است:

جدول شماره(5-2):نتایج حل مدل ها با سه دانشکده در حالت نهاره گرا

به وضوح دیده می شود که واحد بر اساس چهار مدل اصلی کارا شدند و رتبه بندی آنها بر اساس چهار مدل مذکور مشکل است.لذا با استفاده از مدل اندرسون و پیترسون به رتبه بندی واحدهای کارا پرداخته می شود.با توجه به عدم حساسیت مدل نسبت به بازده به مقیاس، همانطوری که در ستون مربوط به تفاصل مدلهای همجوار 1 نشان داده شده است، از مدل AP که بر اساس مدل CCR و با فرض بازده به مقیاس ثابت نوشته شده است هیچگونه مشکلی ایجاد نخواهد کرد.نتایج مدل AP هم در جدول «5-2»آمده است. بنا بر این با توجه به حل مدل اندرسون و پیترسون در فرم ستاده گرا می توان گفت رتبه بندی سه دانشگاه مذکور عبارتست از:

دانشگاه شهید بهشتی دانشگاه علامه طباطبائی دانشگاه تهران

از طرفی نتایج اجرای مدل ها در فرم ستاده گرا هم به شرح جدول(5-3)است:

(1)-ستون تفاضل مدل های همجوار جهت هم ارزی بازده به مقیاس بکار رفته است.

جدول شماره(5-3):نتایج حل مدلها با سه دانشکده در حالت ستاده گراهمانطور که در جدول(5-3)دیده می شود که واحدهااز نظر چهار مدل اصلی کارا شدند و رتبه بندی آنها بر اساس چهار مدل مذکور مشکل است، لذا با استفاده از مدل اندرسون و پیترسون به رتبه بندی واحدهای کارا پرداخته می شود.با توجه به عدم حساسیت مدل نسبت به بازده به مقیاس، همانطوری که در ستون مربوط به تفاضل مدلهای همجوار نشان داده شده است، استفاده از مدل( AP که براساس مدل CCR و با فرض بازده به مقیاس ثابت نوشته شده است، هیچگونه مشکلی ایجاد نخواهد کرد.نتایج مدل AP هم در جدول(5-3)آمده است.بنا بر این با توجه به حل مدلهای ستاده گرا می توان گفت رتبه بندی سه دانشگاه مذکور عبارتست از:

دانشگاه شهید بهشیتی دانشگاه علامه طباطبائی دانشگاه تهران

در سناریوی دوم، کارایی نسبی دانشکده های مذکور با حل مدل اندرسون و پیترسون با حذف هر کدام از ورودی ها و خروجی ها در دوم فرم نهاده گرا( AP-I )و ستاده گرا ( AP-O )انجام شد(مدلهای چهارگانه همگی نشاندهنده کارایی هستند).در این حالت 42 مدل اجراء گردید که 21 مدل در فرم نهاده گرا و 21 مدل در فرم ستاده گرا می باشد.نتایج حل مدل ها به شدح جدول شماره«5-4»می باشد.

جدول شماره(5-4):نتایج حل مدل اندرسون و پیترسون با حذف هر کدام از ورودی ها و خروجی ها

(علامت در تمامی جداول عدم تغییر کارایی را در دو حالت اصلی و حذف ورودی و خروجی نشان می دهد.)

در سناریوی سوم، کارایی نسبی دانشکده های مذکور با حل مدل اندرسون و پیترسون با حذف دو ورودی و دو خروجی در حالت های مختلف، در دو فرم نهاده گرا ( AP-I )و ستاده گرا( AP-O )انجام شد(مدلهای چهارگانه همگی نشاندهنده کارایی هستند).در این حالت 54 مدل اجراگردید که 27 مدل در فرم نهاده گرا و 27 مدل در فرم ستادگرا می باشد.نتایج حل مدل ها به شرح جدول شماره«5-5»می باشد.

جدول شماره(5-5):نتایج حل مدل اندرسون و پیترسون با حذف دو ورودی ها دو خروجی ها

در سناریوی چهارم، کارایی نسبی دانشکده های مذکور مدل اندرسون و پیترسون با حذف سه خروجی در حالت های مختلف، در دو فرم نهاده گرا( AP-I )و ستاده گرا( AP-O )انجام شد(مدلهای چهارگانه همگی نشاندهنده کارایی هستند).در این حالت 42 مدل اجراء گردید که 12 مدل در فرم نهاده گرا و 12 مدل در فرم ستاده گرا می باشد.نتایج حل مدل ها به شرح جدول شماره(5-6)می باشد.

جدول شماره(5-6):نتایج حل مدل اندرسون و پیترسون با حذف سه خروجی

با توجه به حل مدل های اصلی تحلیل پوشش داده ها می توان نتیجه گرفت کارایی نسبی دانشکده های مذکور با روش تحلیل پوشش داده ها به دلیل نتایج عینی و دقیق این روش، قابل اندازه گیری است.خواص دیگر این روش چون جبرانی بودن و قابلیت حل با روش برنامه ریزی خطی استفاده از روش فوق را منطقی تر می کند.

از مقایسه سناریو اول با سناریوهای دوم، سوم و چهارم به این نتیجه می رسیم که با کاهش تعداد ورودی ها و خروجی ها مقدار کارایی ثابت مانده یا کاهش یافته است.هرچه تعداد ورودی ها و خروجی بیشتر کاهش یابد، مقدار کارایی پایین تر خواهد آمد.این موضوع در نتایج سناریو چهارم به وضوح قابل مشاهده است.

با مقایسه سناریو اول و دوم می توان نتیجه گرفت که برای هر دانشگاه برخی ورودی ها و خروجی ها مؤثر و برخی دیگر غیر مؤثر هستند، بنا بر این نتایج را می توان به شرح زیر بیان داشت:

1-برای دانشگاه تهران ورودی اول، تعداد دانشجویان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد و دو خروجی(دوم و سوم)، تعداد کتب و مقالات و تعداد طرح های

پژوهششی اعضای هیئت علمی مؤثر و ورودی ها و خروجی های دیگر مدل غیر مؤثر هستند.

2-برای دانشگاه علامه طباطبائی ورودیهای(دوم و سوم)، تعداد اعضای هیئت علمی و تعداد کارکنان اداری و تنها خروجی اول، تعداد دانش آموختگان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، مؤثر بوده ورودی ها و خروجی های دیگر مدل غیر مؤثر هستند.

3-برای دانشگاه شهید بهشتی تنها ورودی دوم، تعداد اعضای هیئت علمی و دو خروجی سوم و چهارم، تعداد طرح های پژوهشی اعضای هیئت علمی و درصد قبولی در آزمون کارشناسی ارشد مؤثر بوده و ورودی ها و خروجی های دیگر مدل غیر مؤثر هستند.

نکته قابل توجه این است که در سناریوهای سوم و چهارم هم این موضوع قابل مشاهده است.یعنی ورودی ها و خروجی های موثر و غیر موثر در این سناریوها هم مانند سناریوی دوم است.

6-نتیجه گیری و پیشنهادها

در این تحقیق تأثیر انواع مختلف ورودی ها و خروجی ها روی کارایی نسبی دانشکده های مدیریت دانشگاه های استان تهران مورد بحث قرار گرفت.کارایی نسبی دانشکده های مذکور با استفاده از سه شاخص ورودی و چهار شاخص خروجی اندازه گیری شد.(داده های استفاده شده مربوط به یک سال تحصیلی می باشد).

در این خصوص چهار سناریوی مختلف بررسی شد.در سناریو اول کارایی نسبی با سه شاخص ورودی تعداد دانشجویان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، تعداد اعضای کادر هیئت علمی و تعداد کارکنان اداری تمام وقت و چهار شاخص خروجی تعداد دانش آموختگان دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، تعداد کتب و مقالت اعضای هیئت علمی، تعداد طرحهای پژوهشی اعضای هیئت علمی و تعداد دانشجویانی که از مقطع کارشناسی در آزمون کارشناسی ارشد پذیرفته می شوند، اندازه گیری شد.

در سناریوی دوم کارایی نسبی با حذف هر کدام از ورودی ها و خروجی ها و در سناریو سوم با حذف دو ورودی و دو خروجی در حالت های مختلف مورد بررسی قرار گرفت.نهایتا سناریوی چهارم با حذف سه خروجی در حالت های مختلف بررسی شد.

چهار مدل اصلی تحلیل پوششی داده ها جهت این امر بکار گرفته شد.چون نتایج حاصل نشان داد که تمامی دانشکده ها کارا هستند(تعداد واحدهای تصمیم گیرنده اندک است)، مدل اندرسون و پیترسون جهت رتبه بندی دانشکده های کارا بکاربرده شد.با توجه به این چهار سناریو نتیجه گرفتیم که هرچه تعداد ورودی ها و خروجی ها کاهش یابد مقدار کارایی کاهش می یابد یا ثابت باقی می ماند.

تحلیل نتایج کارایی نسبی تحقیق فوق با محدودیت هایی مواجه بود.در دسترسی به داده های مدل محدودیت وجود داشت.از طرفی اعتبار داده ها هم جای سؤال داشت.به علاوه، به دلیل عدم دسترسی به داده ها، شاخص های مختلف از جمله بودجه دانشکده، تعداد استخدام شوندگان، متوسط ارزیابی آموزش اساتید و...را نمی توان در تحقیق فوق در نظر گرفت.

نتیجه این تحقیق به وضوح نشان می دهد که تغییر در متغیرهای ورودی و خروجی در مقادیر کارایی تأثیر خواهد گذاشت و به تبع آن ورودی ها و خروجی های مؤثر و غیر مؤثر بر مقدار کارایی، قابل تفکیک خواهد بود.با توجه به نقاط قوت روش تحلیل پوشش داده ها مبنی بر ارزیابی توأم ورودی ها و خروجی ها، خاصیت جبرانی داشتن، قابل حل با برنامه ریزی خطی، کامل، دقیق و عینی بودن نتایج( Colbert,2000 )می توان دانشگاه ها، دانشکده ها، بخش های آموزشی، گروه ها و رشته های تحصیلی مختلف را در تمام مقاطع تحصیلی با این تکنیک ارزیابی و رتبه بندی کرد.

منابع و ماخذ

منابع فارسی

1-بازرگان، عباس و ه س.بولا، (1362).ارزیابی آموزشی و کاربرد آن در سوادآموزی تابعی، مرکز نشر دانشگاهی.تهران.

2-بازرگان، عباس.(1374).ارزیابی درونی دانشگاهی و کاربرد آن در بهبود مستمر کیفیت آموزش عالی، فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، شماره 3 و 4.

3-سهرابی، ابو الفضل، (سال 1381)طراحی مدل سنجش اثر بخشی مؤسسات آموزش عالی دولتی ایران(پژوهشی در دانشکده های مدیریت)، رساله دکتری، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده حسابداری و مدیریت.

4-میری، ویدا و بی کاس سانیال، (1374).تعالی و ارزیابی در آموزش عالی، مرکز تحقیقات علمی کشور.

منابع لاتین

کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است