جستجو در   
امکانات

مقدمه ای بر مبانی علم صرف روسی
پدیدآورنده : زهرایی، سید حسن
بازدید : 342
تاریخ درج : 1386/4/17
منبع :

 

مقدمه ای بر مبانی علم صرف روسی


چکیده

دستور زبان نظامی است متشکل از مجموعه قواعد مربوط به کاربرد عناصر و اجزای تشکیل دهنده گفتار، یعنی قواعد مربوط به کلمه(یا واژه)، گروه واژه و جمله.علم صرف، که یکی از بخش های دستور زبان است و ارتباط تنگاتنگ با دیگ ر بخش های دستور زبان دارد، به بررسی قواعد مربوط به کلمه در گفتار می پردازد.مهم ترین مفاهیم دستوری مربوط به کلمه، که در علم صرف مطالعه و بررسی می شوند، و در واقع می توان آنها را مبانی علم صرف نامید، عبارتند از:معنای دستوری (e?HHeaH3 eOKCE?HT AMMAPR) ویژگی دستوری ??POreTaK ?aKCe?HT aMMaPr ,ابزار دستوری یا نشانه های صرفی کلمه OBTC?ePC eOKCe?HT aMMaPr قسم کلمه ?H?eP bTCa .در این مقاله مهم ترین مفاهیم دستوری علم صرف در ساختار زبان روسی بررسس می شوند.

کلید واژه

معنای لغوی، معنای دستوری، ویژگی دستوری، ابزار دستوری، قسم کلمه، تکواژ، وند، پایه، پایانه صرفی.

همان گونه که می دانیم، کلمات در زبان، معنادارند.معانی کلمات در واقع بیانگر تصور (*)این مقاله حاصل طرحی پژوهشی با عنوان«بررسی تئوری-آموزشی دستور زبان روسی»است که با اعتبارات دانشگاه تهران انجام پذیرفته است.

و برداشت انسان از مفاهیم و پدیده های جهان اطراف اند.مثلا معنا و مفهوم کلمه فارسی«خودنویس»در فرهنگ لغت فارسی به شکل زیر ارائه می گردد:«قلمی که مایع نوشتن در مخزن آن جای دارد و احتیاجی به دوات ندارد».در زبان روسی کلمه aK?KYPOTBa (خودنویس)نیز دارای همین معنا است.به این نوع معنا معنای لغوی کلمه e?HHe?eH3 eOKCe??HCKe? می گویند.معنای لغوی کلمه یک معنای محدود و منحصر است که مربوط به یک کلمه مشخص در زبان می باشد.کلمان یک زبان به واسطه معانی لغوی خود از یکدیگر متمایز می شوند.به عنوان مثال، معنای ارائه شده برای کلمه aK?YPOTBa (خودنویس)را نمی توان برای کلماتی از قبیل ar?HK (کتاب) aHeTC (دیوار)، akeP (رودخانه)، و غیره در نظر گرفت.

کلمات در گفتار، علاوه بر معنای لغوی، می توانند بیانگر نوع دیگری از معنا باشند. مثلا در زبان روسی با کاربرد کلمه aK?YPOTBA (خودنویس)در جمله e?OTC aH aK?YPOTBA (خودنویس روی میز است)علاوه بر بیان این که چه چیزی(خودنویس)روی میز قرار دارد، همچنین مشخص می نماییم که سخن درباره یک شی ء(نه چند شی ء)شی ء مؤنث(نه شی ء مذکر)، شی ء بی جان(نه موجود جان دار) است.به این نوع معانی کلمات معانی دستوری می گویند.معانی دستوری، برخلاف معانی لغوی، منحصر به یک کلمه نیستند و گروه وسیعی از کلمات یک زبان را در بر می گیرند.معانی دستوری کلمه aK?YPOTBa یعنی معانی دستوری«مفرد»، «مؤنث»، «بی جان»را می توان در کلمات AR?HK (کتاب)، aHeTC دیوار) aKeP (رودخانه) مشاهده کرد.

معانی دستوری موجود در یک کلمه ویژگی های دستوری آن کلمه را تشکیل می دهند.به عنوان مثال، معنای دستوری«مؤنث»در کلمه aK?YPOTBa (خودنویس) نشانگر ویژگی دستوری «جنس» (?OP) در این کلمه است.همچنین، با توجه به وجود معانی دستوری«مفرد»و«جاندار»در کلمه aK?YPOTBa (خودنویس)می توان اذعان نمود که این کلمه ویژگی های دستوری«شمار» O?C?? و«جاندار-بیجان» bTCOHH?e?BE?Y?O دارد.بدین ترتیب، همان گونه که در مثال aK?YPOTBa (خودنویس)مشاهده می شود، یک کلمه می تواند معانی دستوری متعدد و در نتیجه ویژگی های دستوری متعدد داشته باشد.

ویژگی های دستوری در زبان روسی به دو گروه تقسیم می شوند: 1.ویژگی های دستوری تغییر دهنده 2.ویژگی های دستوری غیر تغییر دهنده ویژگی های دستوری تغییر دهنده آن ویژگی هایی هستند که باعث تغییر شکل کلمات می شوند.از ویژگی های دستوری تغییر دهنده در زبان روسی می توان به ویژگی دستوری «شمار»در اسم اشاره نمود.ویژگی دستوری«شمار»در زبان روسی شامل شمارهای «مفرد»و«جمع»است.اکثر اسامی در زبان روسی از لحاظ ویژگی دستوری«شمار» تغییر می کنند وبه این ترتیب برای آنها می توان هم شکل مفرد و هم شکل جمع را در نظر گرفت.مثلا دو کلمه bPaBo?C (فرهنگ لغت)و ?PaBo?C (فرهنگ لغت ها)در واقع شکل های مختلف یک کلمه یعنی bPaBo?C هستند.تفاوت این دو کلمه تنها در ویژگی دستوری«شمار»است.ویژگی دستوری«حالت» ?e?a?n نیز از آن دسته ویژگی های دستوری است که باعث تغییر شکل اسامی در زبان روسی می شود.مثلا کلمه (bpabo?c) (فرهنگ لغت)، در حالت اضافی، که یکی از حالت های ششگانه اسامی در نظام صرفی زبان روسی است، به صورت (?pabo?c) به کار می رود.یه این ترتیب، ویژگی های دستوری تغییردهنده مجموعه ای چند عضوی را تشکیل می دهند که اعضای آن در شکل های مختلف یک کلمه بیان می شود.

ویژگی های دستوری غیر تغییر دهنده ویژگی هایی هستند که باعث تغییر شکل کلمات نمی شوند.از ویژگی های دستوری غیر تغییر دهنده در زبان روسی می توان به ویژگی دستوری«جنس»در اسم اشاره نمود.که شامل جنس های«مذکر»، «مونث»و «خنثی»است.در زبان روسی اسامی از لحاظ ویژگی دستوری«جنس»تغییر نمی کنند. هر اسمی در زبان روسی یا«مذکر»است یا«مونث»و یا«خنثی».نمی توان اسمی را در نظر گرفت که شکل آن از نظر جنس تغییر یابد و دارای سه شکل مذکر، مونث، خنثی باشد.در زبان روسی ویژگی دستوری «جاندار-بیجان»نیز در اسم از ویژگی های دستوری نوع تغییر دهنده به شمار می آید.اسامی از لحاظ دستوری یا«جاندار»اند یا «بیجان»، و شکل آنها براساس این ویژگی تغییر نمی کند.به این ترتیب،

ویژگی های دستوری غیر تغییر دهنده مجموعه ای چند عضوی را تشکیل می دهند که اعضای آن در کلمات مختلف بیان می گردند.

معانی دستوری در زبان روسی به وسیله یک سلسله نشانه های صرفی، که در علم صرف به آنها ابزار دستوری می گوییم، بیان می شوند.مثلا معانی دستوری«مؤنث»و «مفرد»در کمله ak?yoTBa (خودنویس)به وسیله نشانه صرفی a-، که در انتهای کلمه قرار گرفته است، نشان داده می شوند.این گون نشانه صرفی که در انتهای کلمه قرار می گیرد، پایانه صرفی e?ha?hoko نامیده می شود.به منظور مشخص نمودن مفهوم اصطلاح«پایانه صرفی»در زبان روسی لازم است نگاهی به ساختمان کلمه و اجزای تشکیل دهنده کلمه در زبان روسی بیفکنیم-اگرچه این موضوع مرتبط است با حوزه دیگری از دستور زبان روسی که علم واژه سازی (e?haBo?3aP?ooBo?c) نام دارد.

«کلمه»از یک یا چند جزء کوچک تر به نام«تکواژ» (AME<oPM) تشکیل می شود. تکواژ عبارت است از کوچک ترین واحد معنی دار زبان که قابل تقسیم به اجزای کوچک تر معنی دار نیست، مانند تکواژ ?aP درکلمات aTO?aP (کار)، aTaTO?aP (کار کردن)، ?O?aP (کارگر).تکواژ ?aP را نمی توان به اجزای معنی دار کوچک تر تقسیم کرد.برخی کلمات تنها از یک تکواژ تشکیل می شوند، مانند کلمات MaT (آنجا)، ؟R (من).بسیاری از کلمات می توانند از دو یا چند تکواژ تشکیل شده باشند، مانند کلمه bT?PoBor (صحبت کردن، گفتن)که تشکیل شده است از تکواژهای bT-، ?، -oBor. تعیین و جدا سازی تکواژهای- oBor-، ?-bT در کلمه bT?PoBor به کمک بررسی و مقایسه این کلمه با کلمات دیگری که این تکواژها در آنها به کار رفته اند امکان پذیر است.مثلا تکواژ- -PoBor را می توان در کلماتی نظیر poBor (گویش، گفتگو)، e?hePoBor (صحبت، مکالمه)، oBor?aP (گفتگو، صحبت)، iboBorepe? (مذاکرات، گفتگو)، تکواژ-?-را در مصدرهای افعال bT?y (یاد گرفتن، آموختن)، bT?ox (قدم زدن، رفتن، آمدن)، bT?hoB3 (زنگ زدن، تلفن کردن)؛و تکواژ bT را در اکثر مصدرهای افعال روسی، از قبیل bTa3akc (گفتن)، bTaTn? (خواندن، مطالعه کردن)، bTac?n (نوشتن)مشاهده کرد.

تکواژها با یکدیگر تفاوت دارند.بر اساس قواعد ساختواژی زبان روسی، در ساختار کلمات می توان دو گروه متفاوت تکواژ را از یکدیگر تمیز داد:

1.تکواژهای ریشه ای (eibBehpok) که در ساختار کلمات به عنوان ریشه (bHepok) به کار می روند،

2.تکواژهای وندی ibme?poM eibhb?ackn??a که در ساختار کلمات به عنوان وند (ckn??a) استفاده می شوند.

«ریشه»تکواژ بنیادیی است که حضورش در کلمه الزامی است و بدون آن تقریبا هیچ کلمه ای شکل نمی گیرد، مانند تکواژ poBor در کلماتی نظیر poBor، en?hepoBor ، poBor3aP، ibpoBorepe?n همانگونه که ملاحظه می شود، تکواژ می تواند به عنوان ریشه در ساخت کلمات متعدد به کار رود.کلماتی که ریشه مشترک دارند، کلمات هم ریشه یا هم خانواده (aBo?c eibhhepokoh?o) نامیده می شوند.

«وند»تکواژی است که برای ساختن شکل های دستوری مختلف کلمه به قبل یا بعد از ریشه اضافه می شود.با حذف کلیه وندها از ساختمان کلمه، ریشه آن کلمه به دست می آید.مثلا، با حذف وندهای -epe?n و ib- از ساختمان کلمه ibpoBorepen و همچنین حذف وندهای -3ap و e?he- از کلمات poBor3aP و e?hepoBor، ریشه این کلمات، یعنی poBor، به دست می آید.

وندها را بر اساس معنا و نقش آنها در ساختمان کلمه می توان به دو گروه تقسیم کردد:

1.وندهای صرفی (ibckh??a eibhB?eT?heM3hoB?c) ،

2.وندهای واژه ساز(وندهای اشتقاقی) (ibckh??a eib?eTaBo3ap?ooBo?c).

وندهای صرفی وندهایی هستند که برای ساختن شکل های مختلف دستوری کلمه به کار می روند، مانند وند صرفی bT- Lکه در زبان روسی به کمک آن شکل مصدر فعل ساخته می شود، همچنین وند صرفی ?- که شکل زمان گذشته فعل را با آن می سازند: ?aT?? (می خواند، مطالعه می کرد)شکل زمان گذشته مفرد مذکر فعل ??? ?baT?? (خواندن، مطالعه کردن)مصدر فعل ??? می توان همچنین به وند صرفی m?e- در زبان روسی اشاره کرد که برای ساختن شکل صفت عالی از صفت مطلق به کار می رود: ?h?h?m?heHb?hc شکل(قوی ترین)مفرد مذکر صفت عالی ??? ?hibHb?hc (قوی)شکل مفرد مذکر صفت مطلق ??? وندهای واژه ساز(وندهای اشتقاقی)وندهایی هستند که برای ساختن کلمه به کار

می روند، مانند وندهای -epen، -ibB و ko که از آنها، به عنوان مثال، به ترتیب، برای ساختن کلمات ibpoBorepen (مذاکرات)، PoBoribB (توبیخ، سرزنش) kop?h (بازیکن)استفاده شده است.وندهای فوق در ساختمان این کلمات به ریشه های PoBor و -Pr?h افزوده شده اند.

وندها بر اساس محل قرارگیری در ساختمان کلمه به دو گروه تقسیم می شوند:

1.وندهایی که قبل از ریشه قرار می گیرند و پیشوند (ck???h???epn یا akBaTc???hp???n) نامیده می شوند، مانند وندهای واژه ساز epe?n و-ibB که به ترییب در کلمات ibPoBorepe?n (مذکرات) PoBoribB (توبیخ، سرزنش)قبل از ریشه PoBor به کار رفته اند.

2.وندهایی که بعد از ریشه قرار می گیرند و پسوند (ck???h???yc) نامیده می شوند، مانند پسوندهای واژه ساز ko-و b?eT که، به عنوان مثال، به ترتیب، بعد از ریشه های -pr???h و-achn به کار رفته و کلمات koprh (بازیکن)و b???eTac?hn (نویسند)را ساخته اند.

با توجه به آنچه که در ارتباط با ساختمان کلمه بیان شد، «پایانه صرفی»را، که عموما در انتهای کلمه قرار می گیرد و ویژگی های دستوری کلمه را بیان می دارد، در زبان روسی نوعی«وند صرفی»محسوب می کنیم.البته باید خاطر نشان ساخت که پایانه صرفی، بر خلاف پسوند صرفی، قادر است، همزمان، چند ویژگی دستوری را در یک کلمه بیان کند.مثلا تکواژ ???-، به عنوان پسوند صرفی در شکل زمان گذشته فعل ???at?h? (می خواند، مطالعه می کرد)، فقط بیانگر ویژگی دستوری زمان گذشته است، اما تکواژ a- ، به عنوان پایانه صرفی در کلمه ar???hhk (کتاب)، بیانگر این ویژگی های دستوری است:1.کلمه در حالت نهادی قرار دارد.2.کلمه در شکل مفرد است.3.کلمه داری جنس دستوری مؤنث است.همچنین، به عنوان مثالی دیگر، می توان به تکواژ ???ib- ، که یک پایانه صرفی در ساختمان صفت های روسی است-مثلا در صفت ?hibBoH - (جدید، نو)-اشاره نمود.این تکواژ نیز، در ساختمان صفت، هم زمان، بیانگر چند ویژگی دستوری است:1.صفت در حالت نهادی، 2.صفت در شکل مفرد، 3.صفت دارای جنس دستوری مذکر.

پایانه صرفی در انتهایی کلمه همچنین به منظور ایجاد رابطه میان یک کلمه با دیگر

کلمات در ساختار«گروه واژه» (e?haTe?ocoB?c) «یاجمله» e?he???o??epn به کار می رود.مثلا، در گروه واژه ???hhkccyp (مجله روسی)پایانه صرفی ???H- (که بیانگر ویژگی های دستوری«مفرد مذکر»و«حالت نهادی»است)در صفت ???hkccyp (روسی)نشانگر وجود رابطه میان این صفت با کلمه ???ahy???k (به معنای «مجله»، که اسم مفرد مذکر در حالت نهادی است)می باشد.

آن بخش از کلمه که پس از حذف پایانه صرفی و همچنین دیگر پسوندهای صرفی ساختمان کلمه(البته چنانچه، به غیر از پایانه صرفی، پسوند صرفی دیگری در ساختمان کلمه وجود داشته باشد)باقی می ماند، پایه (abohco) نامیده می شود.«پایانه»بیانگر معنای لغوی کلمه است.مثلا، aT??? و r???HK در کلمات aT??? (می خواندند)و ar???HK (کتاب پایه محسوب می شوند.در کلمه ???aT??? ، یعنی شکل جمع زمان arhhk (کتاب)پایه محسوب می شوند.در کلمه (???H???at???h???) ، یعنی شکل جمع زمان گذشته فعل baT???h??? (خواندن، مطالعه کردن)، تکواژ???-پسوند صرفی و بیانگر زمان گذشته فعل است و تکواژ ???H- پایانه صرفی و بیانگر شمار جمع فعل است.در کلمه ar؟؟؟hhk (کتاب)تکواژ a- پایانه صرفی بیانگر ویژگی های دستوری«حالت»(نهادی)، «شمار»(مفرد)، و«جنس»(مؤنث)است.

پایه در کلمات، بر اساس قابلیت تجزیة پذیری، به دو گروه تقسیم می شود: 1.پایه تجزیه پذیر (aBoHco ???aM???nhe???) ،

2.پایه تجزیه ناپذیر (aBoHco ???aM???n????eh) ،

«پایه تجزیه پذیر»پایه ای است که قابل تجزیه به دو یا چند تکواژ است، مانند پایه کلمه ibpoborepe???n (مذکرات، گفتگو).پایه این کلمه، که پس از حذف پایانه صرفی ib- به دست می آید، عبارت است از poborepe???n .این پایه قابل تجزیه به دو تکواژ است:1.تکواژ poBor- که ریشه شناخته می شود، 2.تکواژ- repe???n ، که از پیشوندهای واژه ساز محسوب می گردد.اکثر پایه های تجزیه پذیر پایه های مشتق ibBoHCo eibH??? oB3???hop???n را تشکیل می دهند.«پایه های مشتق»پایه هایی هستند که از لحاظ ساختار و معنا بر گرفته از ریشه یا پایه کلمات دیگرند.کلمه ای را که دارای پایه مشتق است کلمه مشتق oBo???c eoh???oB3???hop???n می نامند، مانند کلمه ???h???aMo???

(خانگی).پایه کلمه ????h???aMo??? ، که از لحاظ قسم کلام صفت محسوب می شود، -h???aMo??? است.این پایه از ترکیب پایه کلمه Mo??? (خانه، منزل، ساختمان)با پسوند

واژه ساز H???a- ساخته شده است و در نتیجه یک پایه تجزیه پذیر محسوب می گردد.

«پایه تجزیه ناپذیر»پایه ای است که قابل تجزیه به دو یا چند تکواژ نیست، مانند پایه کلمه ar???nhk (کتاب)پایه این کلمه که پس از حذف پایانه صرفی a- به دست می آید، عبارت است از -r???nhk این پایه قابل تجزیه نیست.معمولا در این نوع کلمات «ریشه»و«پایه»یکسان اند.به این ترتیب، در کلمه ar???nhk (کتاب)تکواژ r???nhk می تواند، هم ریشه و هم پایه تعیین شود.اکثر پایه های تجزیه ناپذیر پایه های جامد (ibBoHc eoH???eibH???oB3?noP???eH) اند.«پایه های جامد»پایه هایی هستند که از ریشه یا پایه کلمه ای که دارای پایه جامد است کلمه جامد (oB???c eoH???oB3?noP???neH) نامیده می شود، مانند کلمه arHk (کتاب)که دارای پایه تجزیه ناپذیر است و کلمه جامد محسوب می شود.

برای تعیین و ممتاز کردن پایه صرفی از پایه در یک کلمه، باید به تغییراتی که در شکل های صرفی مختلف کلمه و تفاوت هایی که در شکل های مختلف آن به موجب یکی از ویژگی های دستوری تغییر دهنده در انتهای کلمه به وجود می آید، دقت نمود.

مثلا به تفاوت هایی که در انتهای ضمیر ملکی اول شخص جمع(مفهوم«مال ما»در شکل های مختلف آن از لحاظ ویژگی دستوری«جنس»به وجود می آید، دقت کنید:

(مؤنث) aMaH ، (خنثی) emaH .(مذکر) maH

در این شکل ضمایر فوق، آن جزء اتهایی کلمه که تغییر یافته و با این تغییر جنس هایی دستوری مختلف ضمیر(مذکر، مؤنث، خنثی)را نشان می دهد، پایانه صرفی است.آن جزء تکرار شده در هر سه شکل ضمیر، که پس از جدا کردن پایانه صرفی باقی می ماند، پایه محسوب می شود.

پایانه صرفی، در بسیاری از کلمات، می تواند فاقد نماد ظاهری در نوشتار و گفتار باشد.این گونه، پایانه صرفی صفر e???nha???Hoko eoBe???yH نامیده می شود.در مطالعات زبان شناختی، به منظور نشان دادن پایانه صرفی صفر در این کلمات دقت کنید:

maH(???/?maH)، ?otc(???/?oTc)، ?aHpy???، ?/???aHpy?)، TaM(???/TaM) . «پایه صرفی صفر»بیانگر محتوا و معنای دستوریی است که در کلمه نشانه و نماد

ظاهری ندارد و وجود آن تنها از طریق مقایسه و مشاهده عینی آن در کلمات هم طبقه دستوری دیگر آن کلمه مشخص می گردد.مثلا در انتهای کلمه مذکر ???ahpy??? (مجله) که از لحاظ دستوری به طبقه دستوری«اسم»تعلق دارد، باید پایانه صرفی صفر ??? را، که بیانگر ویژگی دستوری«جنس»است، مشخص نمود، زیرا همین ویژه گی دستوری «جنس»در کلمات a/rnhk (کتاب)و o/mbch???n (نامه)، که آنها نیز از نوع اسم اند، به ترتیب با پایانه های صرفی a- (نشانه( مؤنث)و o- (نشانه خنثی)مشخص شده است.

همان طور که گفته شد، صرفا به لحاظ این که در انتهایی کلمات در ظاهر هیچ حرفی نیست، نمی توان چنین نتیجه گرفت که آنها پایانه صرفی ندارند.همچنین نمی توان تنها با تکیه بر نظام نوشتار، آخرین حرف موجود در هر کلمه را پایانه صرفی آن کلمه محسوب نمود.مثلا، اگرچه در بسیاری از کتاب های آموزش زبان روسی، به لحاظ اهداف آموزشی و سهولت در امر یادگیری، به هنگام بررسی کلماتی از قبیل ???npoT???ya (کلاس درس)و enHa???3 (ساختمان)، مصوت های ??? و e- در انتهای کلمات، به عنوان پایانانه صرفی، و در نتیجه پایه آنها مختوم به مصوت تعیین می شود، و لیکن در اصل باید اذعان کرد که کلمات فوق، با توجه به ویژگی های آواشناسی و ساختواژی، به ترتیب دارای پایانه های صرفی a و ?- و پایه های مختوم به صامت نرم ?n- می باشند:

در زبان روسی گروهی از کلمات وجود دارند که کلمات صرف نشدنی (aBo???c eibM?HO???kceH) نامیده می شوند.این گروه کلمات قادر به بیان ویژگی های دستوری آنها هیچگاه تغییر نمی کند، مانند کلمات oHnk (سینما، فیلم)، e?ok (قهوه)، oTb???an (پالتو)، ???nckaT (تاکسی):

کلمات، با تکیه بر یک سلسله شاخص ها، به انواع یا اصطلاحا به«طبقات دستوری»، که اقسام کلمات ???n???eP ???nTca??? نامیده می شوند، تقسیم می گردند.شاخص هایی که در تقسیم و توزیع کلمات به اقسام کلمات نقش دارند عبارتند از:

1.معنای طبقاتی کلمه (e???nHe???aH3 eoH???ePeTca???) ، یعنی آن معنای کلی و انتزاعی که به تمامی کلمات مربوط به یک طبقه دستوری اطلاق می شود.«معنای طبقاتی»یکی از مهم ترین ویژگی های دستوری است که بر اساس آن کلمات به طبقات دستوری مختلف تقسیم می شوند و اقسام کلمات را تشکیل می دهند-مثلا، فعل(مانند bTaTo???aP به معنای«کار کردن»، bTa???nc به معنای«خوابیدن»)دارای معنای طبقاتی «عمل» eNBTce? یا«حالت» (e?nH?otcoc) ؛اسم(مانند کلمه ar?nGk به معنای «کتاب»، ???aPB به معنای«پزشک»)دارای معنای طبقاتی«شیئیّت» (bTcoHTeM???eP???n) ؛ و عدد(مانند کلمه aB??? به معنای عدد«دو»)دارای معنای طبقاتی«مقدار» (oBTce???n???ok) می باشد.بنابراین، اگر کلمه ای معنای کلی«عمل یا حالت»، «شیئیت»، یا«مقدار»را بیان نکند، نمی توان آن را به ترتیب به عنوان طبقه دستوری «فعل»، یا«اسم»، یا«عدد»مشخص نمود.

2.ویژگی های دستوری و نشانه های صرفی کلمه، یعنی آن ویژگی های دستوری که هریک از اقسام کلمات دارای آن اند، همچنین نشانه های صرفی یی که در ارتباط با این ویژگی های دستوری در کلمات ظاهر می شوند.مثلا، «اسم»، که یکی از اقسام کلمات در زبان روسی است، دارای ویژگی های دستوری«جنس»، «شمار»، «حالت»و«جاندار- بی جان»است.از سوی دیگر، اسامی، با توجه به هر یک از این ویژگی های دستوری، نشانه خاصی دارند.مثلا اسامی مفرد مؤنث، در حالت نهادی، در انتهایی کلمه دارای نشانه a- یا ??? (مانند کلمات ernhk (کتاب)، ???HBepe??? (روستا))و در حالت مفعول مستقیم دارای نشانه y- یا ??? (مانند کلمات ???HnHk، ???HBePe??? هستند.

3.ویژگی های نحوی و نقش کلمه در ساختار نحوی گفتار، یعنی توجه به مطالبی از قبیل این که:الف.آیا کلمه قادر است به عنوان یکی از اجزاء جمله به کار برود.ب.در مورد آن گروه از کلماتی که قادرند به عنوان اجزاء جمله به کار بروند، باید توجه کرد که این کلمات عمدتا در نقش کدام یک از اجزاء جمله به کار می روند.پ.مشخص نمودن این مطلب که کلمه با کدام یک از یک از دیگر اقسام کلام می تواند در جمله ترکیب شود.مثلا

صفت، که یکی از اقسام کلام است، عمدتا با اسم ترکیب می شود و به عنوان وابسته اسم به کار می رود.

در نتیجه آنچه که در باره شاخص های مربوط به تعیین اقسام کلمات بیان شد، به عنوان مثال، کلمه bTaTn??? (خواندن)را در دستور زبان روسی، با توجه به معنای طبقاتی(معنای«عمل»)، ویژگی دستوری(ویژگی های دستوری«زمان»، «شخص»، «وجه»و غیره)، همچنین نقش آن در جمله(معمولا نقش«گزاره»)در طبقه دستوری «فعل»قرار می دهیم.

عمده ترین اقسام کلمات در دستور زبان روسی عبارت اند از:اسم، ضمیر، صفت عدد، قید، فعل، قیدهای گزاره(کلمات بیان حالت)، حرف اضافه، حرف ربط، ادات. در مورد تعیین تعداد اقسام کلمات در دستور زبان روسی نقطه نظرهای متفاوتی وجود دارد.برخی از زبان شناسان تا تعداد دوازده قسم را بر می شمارند.اقسام کلمات در زبان روسی در یک تقسیم بندی کلی به دو گروه تقسیم می شوند: گروه اول را آن دسته تشکیل می دهند که قادرند در نقش یکی از اجزای جمله به کار بروند.کلمات این گروه، معنای مستقلی دارند و عموما یکی از واقعیت ها و پدیده های جهان اطراف، از قبیل شی ء، عمل، کمیت، ویژگی و غیره را می رسانند.این گونه اقسام کلمات را اقسام کلمات مستقل (n???eP nTca??? eibHb???eT?oTcoMac) می نامیم. اسم، ضمیر، صفت، عدد، قید، فعل، صفت فعلی، و قیدهای گزاره ای از اقسام کلمات مستقل به شمار می آیند.به مثال های زیر دقت کنید:گروه دوم آن دسته از اقسام کلمات اند که معنای مستقلی ندارند و ما نمی توانیم آنها را به عنوان اجزای جمله به کار ببریم.کلمات مربوط به این گروه قادر به بیان واقعیت ها و

پدیده های جهان اطراف نیستند و تنها به روابط موجود میان این واقعیت ها و پدیده ها اشاره می کنند این گروه از اقسام کلمات می توانند برای ایجاد ارتباط میان کلمات، میان گروه واژه ها، همچنین میان جمله ها، به کار بروند.این گونه اقسام کلمات نا مستقل یا اقسام کلمات کمکی n???eP nTca??? eibH???e???y???c می نامیم.حروف اضافه، حروف ربط و ادات از اقسام کلمات نامستقل به شمار می آیند.

منابع

همایون، همادخت، واژه نامه زبانشناسی و علوم وابسته، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1372.

نائل خانلری، پرویز، دستور فارسی، انتشارات توس، تهران، 1363.

مشکوة الدینی، مهدی، دستور زبان فارسی بر پایه نظریه گشتاری، انتشارات دانشگاه فردوسی، مشهد، 1372.

انوری، حسن، احمدی گیوی، حسن، دستور زبان فارسی، انتشارات فاطمی، تهران، 1373.

کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است