جستجو در   
امکانات

تحلیل هزینه - سودمندی بازیابی اطلاعات از پایگاه اطلاعاتی مدلاین
پدیدآورنده : اسدی، سعید
بازدید : 111
تاریخ درج : 1386/4/17
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: کتابداری و اطلاع رسانی :: اطلاعات :: تحلیل هزینه - سودمندی بازیابی اطلاعات از پایگاه اطلاعاتی مدلاین

تحلیل هزینه - سودمندی بازیابی اطلاعات از پایگاه اطلاعاتی مدلاین


چکیده:پژوهش حاضر با استفاده از روش پیمایشی 24 کتابخانه وابسته به دانشگاه های علوم پزشکی ایران، تهران و شهید بهشتی را از نظر هزینه های خدمات مدلاین، میزان استفاده از این خدمات و هزینه هر کاوش برای دانشگاه ارائه دهنده این خدمت مورد استفاده قرار داده است.نتایج نشان می دهد که کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ایران علی رغم داشتن بالاترین میزان هزینه، به علت فراهم سازی امکان استفاده بیشتر و بهتر از خدمات اطلاع رسانی، کمترین هزینه کاوش از پایگاه اطلاعاتی مدلاین بر روی لوح فشرده را داراست و کتابخانه های دانشکده بهداشت و مرکزی دانشگاه علوم پزشکی تهران در رده های دوم و سوم جای دارند.کمترین میزان استفاده از پایگاه مدلاین در کتابخانه های دانشکده دندانپزشکی تهران و بیمارستان شهید رجایی است، لذا بالاترین هزینه هر کاوش از این پایگاه بر روی لوح فشرده، مربوط به این دو مرکز است.کلید واژه ها:هزینه-سودمندی، بازیابی اطلاعات، پایگاه اطلاعاتی مدلاینمقدمهاختراع چاپ، همگانی شدن سوادآموزی، گسترش روزافزون فناوری اطلاعات و تأسیس کتابخانه های عمومی در چند قرن گذشته جهش های بزرگی در تحول نقش سنتی کتابخانه ها بودند، بدین ترتیب کتابخانه ها را از گنجینه های کتابی که در اختیار عده ای اندک بودند به نهادهای اجتماعی در خدمت فرهنگ و دانش بشر مبدل کردند و این نهاد مانند هر نهاد اجتماعی دیگری دارای تعریف، جایگاه و وظایف ویژه و هدفمند شد.امروزه کتابداران می کوشند تا در قبال هزینه هایی که جامعه به کتابخانه ها می پردازد، خدمات کتابداری و اطلاع رسانی را به بهترین شکل ارائه نمایند، لذا تحقیقات کمی و کیفی در مورد انواع خدمات و منابع کتابخانه ای رواج یافته است.پس از جنگ دوم جهانی، به علت محدودیت های مالی ناشی از جنگ، انجام تحقیقات اقتصادی در سازمان ها و نهادهای گوناگون از جمله کتابخانه ها رواج یافت.میشل عقیده دارد مطالعات مالی می توانند میزان بازگشت سرمایه هایی که برای خدمات کتابخانه ای از جمله خدمات اطلاع رسانی صرف شده است یا به عبارت دیگر میزان منافع اطلاعاتی را نشان دهند.در ضمن نتایج این تحقیقات به مدیران و کتابداران برای تصمیم گیری و برنامه ریزی امور کتابخانه ها کمک می کند و به علاوه این (1).مدیر کتابخانه فرهنگسرای جوان(خاوران) افراد می توانند در مواجهه با مسئولان بالاتر و نهادهای محاسباتی، با استفاده از نتایج این تحقیقات از عملکرد کتابخانه های متنوع دفاع کنند(6: IIX-XI ).مسئله پژوهشمدلاین از مهم ترین پایگاه های اطلاعات کتابشناختی مورد استفاده در دانشگاه های علوم پزشکی، بیمارستان ها و مراکز پژوهشی وابسته به این دانشگاه هاست که عمدتا به صورت لوح فشرده و در بعضی مراکز به صورت پیوسته(بیشتر از راه اینترنت) استفاده می شود.در سال 1375 در 32 دانشگاه علوم پزشکی کشور، 71 دوره لوح فشرده مدلاین وجود داشته است(4:45).با توجه به محدودیت های اقتصادی کشور و اینکه مشخص نبودن هزینه ها و منافع بهره گیری از پایگاه های اطلاعاتی از جمله مدلاین می تواند موجب تصمیم گیری و برنامه ریزی نادرست و اتلاف سرمایه و کاهش کیفیت و کمیت خدمات اطلاع رسانی کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی کشور شود، ضرورت سنجش هزینه ها و منافع بهره گیری از پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده آشکار می شود.این پژوهش با استفاده از روش هزینه-سودمندی 1 کهفنی است در خدمت مدیران که به رابطه میان منافع یک محصول یا یک خدمت خاص و هزینه های تولید آن محصول یا فراهم سازی آن می پردازد(5:245)، به محاسبه هزینه های ثابت و متغیر صرف شده برای ارائه خدمات کاوش اطلاعات از پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی وابسته به دانشگاه های علوم پزشکی ایران، تهران و شهید بهشتی می پردازد تا با محاسبه هزینه ها و نیز بررسی دفعات مراجعه به پایگاه مدلاین در مدت یک ماه در هر یک از مراکز مورد تحقیق، هزینه هر کاوش از پایگاه مدلاین را محاسبه کند.اهداف پژوهشهدف اصلی این تحقیق تعیین هزینه هر کاوش از پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده در کتابخانه های علوم پزشکی است.اهداف ویژه این تحقیق عبارتند از:1.تعیین دفعات مراجعه به پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده در هر کتابخانه در مدت یک ماه؛2.محاسبه هزینه های صرف شده برای خدمات کاوش اطلاعات از پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده در هر مرکز؛3.تعیین هزینه هر رکورد بازیابی شده از پایگاه مدلاین؛4.مقایسه هزینه-سودمندی خدمات مدلاین در دانشگاه های مختلف؛5.مقایسه هزینه-سودمندی خدمات مدلاین در کتابخانه مرکزی هر دانشگاه با کتابخانه های دانشکده ای و بیمارستانی همان دانشگاه.سؤالات پژوهش1.چند کاوش در مدت یک ماه در کتابخانه های مورد تحقیق انجام شده و چه مقدار آن از پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده بوده است؟2.مجموع هزینه های صرف شده برای خدمات مدلاین(شامل هزینه کاغذ مصرف شده برای چاپ رکوردهای مدلاین، هزینه سخت افزار، *هزینه لوح های مدلاین و حقوق یک ماه کارکنان متصدی خدمات (1). sisylanA tifeneB-tsoC مدلاین)در هر مرکز چقدر است؟3.آیا هزینه هر کاوش از پایگاه مدلاین برای دانشگاه های متبوع، بر اساس هزینه های صرف شده در هر مرکز و بر پایه روش هزینه-سودمندی است؟4.آیا هزینه هر رکورد بازیابی شده از پایگاه مدلاین برای دانشگاه های متبوع، بر اساس هزینه های صرف شده و بر پایه روش هزینه-سودمندی است؟5.آیا بین هزینه هر کاوش از پایگاه مدلاین در کتابخانه های مشابه در دانشگاه های مورد تحقیق تفاوت معنی داری وجود دارد؟6.آیا بین هزینه هر کاوش از پایگاه مدلاین در کتابخانه های مرکزی دانشگاه های مورد تحقیق با کتابخانه های دانشکده ای و بیمارستانی همان دانشگاه تفاوت معنی داری وجود دارد؟روش، ابزار و جامعه پژوهشاین پژوهش به روش پیمایشی انجام شده که در آن از دو فهرست کنترل برای گردآوری اطلاعات پژوهش استفاده شده است، یکی برای جمع آوری اطلاعات مرتبط با امکانات و هزینه ها و دیگری برای جمع آوری اطلاعات کاوش ها.جامعه تحقیق همه کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی دارای خدمات مدلاین، وابسته به دانشگاه های علوم پزشکی ایران، تهران و شهید بهشتی مستقر در شهر تهران را در بر می گیرد.تعادل کل این مراکز 34 کتابخانه است که 8 کتابخانه به دلایل مختلف از تحقیق کنار گذاشته شدند.مروری بر مطالعات گذشتهمطالعات هزینه-سودمندی انجام شده در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی بیشتر در مورد نشریات ادواری و نظام های پیوسته بازیابی اطلاعات بوده است، اکبری نژاد موسوی با بررسی نظام کواستل بیان می دارد که هزینه پرداخت شده به این نظام پیوسته بابت هر کاوش در سال 1367 به طور متوسط 13615042 ریال بوده است که 65/58 درصد آن را سازمان پژوهش های علمی و صنعتی به صورت یارانه پرداخته است(2:65).آقاعباسی معتقد است که مشکل اصلی نظام های پیوسته از دیدگاه مراجعان، گرانی این خدمات است. زمان های طولانی نوبت دهی و اختلاف ارتباطی از دیگر مشکلات این نظام ها هستند(1:45).اورنگیان معتقد است که هر چند یارانه سازمان پژوهش های علمی و صنعتی در خصوص کاوش از بانک های اطلاعاتی پیوسته بین سال های 1370 تا 1374 کاهش یافته و از 70 درصد به 30 درصد رسیده، ولی رضایتمندی مراجعان ثابت مانده است.همچنین علی رغم اینکه 42 درصد جامعه مراجعه کننده به نظام های پیوسته قبلا از لوح نوری هم استفاده کرده اند ولی باز هم به استفاده از نظام های پیوسته روی آورده اند و این مطلب حاکی از برتری نظام های پیوسته از نظر کاربران خدمات اطلاع رسانی است(3:54).چگونگی اجرای پژوهشبرای اجرای این تحقیق ابتدا مشخصات امکانات، تجهیزات، نرم افزار و نیروی انسانی مرتبط با خدمات مدلاین در هر یک از کتابخانه های مورد نظر استخراج و هزینه های مختلف این خدمات برای هر کتابخانه محاسبه شد.سپس در یک دوره زمانی یک ماهه کاوش های انجام شده در هر یک از کتابخانه های مورد نظر دقیقا بررسی شد.با در اختیار داشتن ورودی ها (هزینه تجهیزات، نیروی انسانی و...)و خروجی های خدمات(تعداد و مشخصات کاوش های انجام شده)، موارد مورد نظر پژوهش تجزیه و تحلیل شد.تجزیه و تحلیل یافته های پژوهشجدول 1 توزیع فراوانی کاوش های انجام شده در مراکز مورد تحقیق را نشان می دهد.یافته های این جدول مبین آن است که تعداد کاوش های انجام یافته در مدت یک ماه در کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ایران 662 مورد بود که 622 مورد آن از پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده بوده است.با این حساب این کتابخانه دارای بالاترین تعداد کاوش از پایگاه مدلاین است.کتابخانه های مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشکده بهداشت دانشگاه تهران نیز در رده های بعدی هستند.کمترین تعداد کاوش در مدت یک ماه از پایگه مدلاین مربوط به کتابخانه های دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و بیمارستان های شهید رجایی و سینا بوده است.برخی کتابخانه ها تنها دارای پایگاه مدلاین بوده اند در حالی که بعضی دیگر، پایگاه های دیگری را نیز در اختیار داشتند.در کتابخانه دانشکده دنداپزشکی علوم پزشکی تهران تنها 1/6 درصد کاوش ها از مدلاین بوده است.هزینه های خدمات مدلاینهزینه های مختلفی برای یک خدمت اطلاعاتی وجود دارد که کنترل همه آنها کاری دشوار و حتی غیرممکن است، به همین علت در تحقیقات هزینه- سودمندی معمولا معیارهای خاصی اندازه گیری و محاسبه می شوند.در این پژوهش هزینه کاغذ مصرف شده برای چاپ رکوردهای بازیابی شده از پایگاه مدلاین؛هزینه لوح های نوری پایگاه مدلاین؛هزینه سخت افزار مورد استفاده برای خدمات مدلاین و حقوق کارمند متصدی این خدمت محاسبه شد.به منظور محاسبه هزینه کاغذ مورد استفاده برای چاپ رکوردهای بازیابی شده از پایگاه مدلاین با مراجعه به سابقه کاوش ها، میزان کاغذ مصرف شده در یک ماه به دست آمد و بدین ترتیب هزینه کاغذ مصرف شده در هر کتابخانه محاسبه شد.(جدول 2).برای محاسبه هزینه سخت افزار مورد استفاده، با در نظر گرفتن عمر مفید تجهیزات رایانه ای(به طور یکسان 5 سال برای همه کتابخانه ها)و میزان استفاده از این تجهیزات برای کاوش اطلاعات از پایگاه مدلاین (نسبت کاوش های مدلاین به کل کاوش ها)و نیز هزینه تعمیرات، معلوم شد که کتابخانه های مرکزی دانشگاه های علوم پزشکی ایران، شهید بهشتی و نیز دانشکده پرستاری دانشگاه علوم پزشکی تهران به ترتیب با 052,993 ریال، 000,742 ریال و 000,333 ریال بیشترین هزینه های سخت افزاری را در رابطه با خدمات مدلاین داشته اند.کمترین هزینه سخت افزاری هم با 153,11 ریال متعلق به دانشکده دنداپزشکی دانشگاه تهران است.در مورد هزینه خرید لوح های نوری مدلاین، هر جا که از وضعیت خرید، اظهار بی اطلاعی شده بود، میانگین هزینه سایر مراکزی که لوح های نوری مدلاین را از راه خریداری به دست آورده بودند، لحاظ شد.برای محاسبه حقوق و مزایای کارمندان متصدی مدلاین، نسبت کار آنان در رابطه با مدلاین به کل وظایفی که انجام می دهند مورد نظر قرار گرفت.بالاترین هزینه در این خصوص به کتابخانه مرکزی دانشکده علوم پزشکی ایران تعلق داشت.(به تصویر صفحه مراجعه شود)جدول 1.توزیع فراوانی کاوش های انجام شده در کتابخانه های مورد تحقیق در مدت یک ماه ب.مخفف بیمارستان و ع.پ.مخفف دانشگاه علوم پزشکی است.مجموع هزینه های خدمات مدلاینبیشترین هزینه صرف شده برای خدمات مدلاین مربوط به کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ایران با 152,945,2 ریال است که 5/13 درصد کل هزینه های صرف شده در تمام مراکز را به خود اختصاص داده است.کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با 350,243,2 ریال و کتابخانه بیمارستان مسیح دانشوری با 236,196,1 ریال در رده های بعدی قرار دارند.همچنین بیمارستان سینا با 400,304 ریال کمترین هزینه ماهانه مدلاین را داشته است.(به تصویر صفحه مراجعه شود)جدول 2.هزینه های صرف شده برای خدمات مدلاین در هر یک از کتابخانه های مورد تحقیق در مدت یک ماه و توزیع فراوانی هزینه های صرف شده هزینه هر کاوشبر اساس داده های جدول 1 و 2 هزینه هر کاوش از پایگاه مدلاین یک بار بدون در نظر گرفتن بهای دریافتی از مراجعان و یک بار با در نظر داشتن این عامل محاسبه شد.همچنین با استفاده از یافته های این پژوهش، هزینه هر رکورد بازیابی شده از پایگاه مدلاین نیز محاسبه شد (جدول 3 و نمودار 1).کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ایران با صرف 735,4 ریال هزینه برای هر کاوش بهترین هزینه-سودمندی خدمات مدلاین را به خود اختصاص داده است و کتابخانه های دانشکده بهداشت و مرکزی دانشگاه علوم پزشکی تهران در رده های دوم و سوم قرار دارند.کتابخانه دانشکده دندانپزشکی دانشگاه تهران با صرف 427,565 ریال هزینه برای هر بار کاوش از مدلاین در انتهای جدول قرار دارد و کمترین هزینه-سودمندی ر ادر این خصوص داراست.(به تصویر صفحه مراجعه شود)جدول 3.رده بندی هزینه-سودمندی خدمت مدلاین در کتابخانه های مورد تحقیق بر اساسهزینه هر کاوشو هزینه هر کاوش منهای وجه دریافتی از مراجعانوهزینه هر رکورد بازیابی شدهنمودار 1.درصد فراوانی هزینه-سودمندی خدمت مدلاین در کتابخانه های مورد تحقیق بر اساس هزینه تمام شده هر کاوش و هزینه تمام شده هر رکورد بازیابی شده(مرتب شده بر اساس هزینه هر کاوش)نتیجه گیرینتایج نشان می دهد که کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ایران دارای کمترین هزینه برای هر کاوش از پایگاه مدلاین بر روی لوح فشرده است و این در حالی است که کتابخانه مذکور دارای بالاترین هزینه های مرتبط با خدمات مدلاین است، این مطلب نشان دهنده این است که تنها بالاتر بودن هزینه ها، دلیل کاهش میزان هزینه-سودمندی یک خدمت اطلاعاتی نیست و عامل مهم تری که می تواند هزینه ها را جبران کند، میزان استفاده از این خدمات است.همچنین میزان بهای دریافتی از مراجعان می تواند به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر هزینه-سودمندی خدمات اطلاع رسانی تأثیر بگذارد.این مطلب به ویژه در مورد مراکز غیردولتی حائز اهمیت است.چنانچه به جای تعداد کاوش ها، تعداد رکوردهای بازیابی شده را ملاک قرار دهیم در این صورت کمترین هزینه هر رکورد مربوط به دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران خواهد بود(135 ریال برای هر کاوش)و کتابخانه های مرکزی ایران و شهید بهشتی در رده های بعد قرار می گیرند.هزینه هر رکورد بازیابی شده همچنین می تواند بیانگر میزان هزینه-سودمندی یک نظام اطلاعاتی باشد.در این صورت دفعات مراجعه به یک پایگاه یا نظام اطلاعاتی و تعداد رکوردهای بازیابی شده می توانند عامل تعیین کننده ای باشد که این نیز به عوامل مختلفی چون عام و خاص بودن موضوعات و مهارت کاوشگر بستگی دارد.برخی پیشنهادهای پژوهش1.با توجه به هزینه نسبتا زیاد لوح های فشرده مدلاین و وجود پایگاه های فراوان در موضوعات مختلف، پیشنهاد می شود در کتابخانه هایی که امکان استفاده از پایگاه های اختصاصی تر وجود دارد، پایگاه مدلاین خریداری نشود.2.از آنجا که هزینه های خدمت مدلاین تقریبا غیرقابل اجتناب هستند، پیشنهاد می شود با تمهیدات گوناگون میزان استفاده از این خدمات افزایش یابد تا هزینه-سودمندی این خدمات بهوبد یابد.آموزش مراجعان و فراهم سازی امکان کاوش بی واسطه و نیز استفاده از کتابداران مجرب برای تصدی کاوش ها از جمله این اقدامات است.سخن آخرلنکستر 1 معتقد است سنجش دقیق هزینه- سودمندی ناممکن است.این امر ناشی از تعدد عوامل محسوس و نامحسوس مؤثر در ارائه یک خدمت یا تولید یک کالاست(5:249).در این تحقیق نیز اصراری بر حقیقی بودن ارقام ذکر شده نیست، اما چون از نظر پژوهش و عوامل مؤثر بر هزینه-سودمندی در مورد تمام مراکز، یکسان عمل شده است، لذا می توان نسبت ها و رتبه بندی های پژوهش حاضر را معتبر دانست.تاریخ دریافت:10/2/79مآخذ1.آقاعباسی، ید الله.بررسی استفاده از نظام اطلاعاتی دیالوگ در سازمان پژوهش های علمی و صنعتی.پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم تربیتی، دانشگاه تهران، 1374.2.اسدی، سعید.تحلیل هزینه-سودمندی بازیابی اطلاعات از پایگاه اطلاعاتی مدلاین بر روی لوح فشرده در کتابخانه های (1). retsacnaL . وابسته دانشگاه های علوم پزشکی ایران، تهران و شهید بهشتی.(پایان نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1378).3.اکبری نژاد، موسوی، سعید.بررسی استفاده از سیستم کواستل در ایران(با تاکید بر سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران).پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم تربیتی دانشگاه تهران، 1374.4.اورنگیان، آذر.ارزشیابی هزینه-سودمندی خدمات اطلاعاتی پیوسته( enilno )در سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران و مشترکین آن، سال 1374.پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، 1375.5.دلیلی، حمید.فهرستگان دیسک های نوین در مراکز آموزشی و تحقیقاتی ایران.تهران:مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1375.مترجمان پیوستهدر جستجوهای اینترنتی گاهی مطالبی را می یابیم که زبان آن را نمی دانیم.سایت های بسیاری در پهنه اینترنت امکان ترجمه را فراهم آورده اند.کافی است شما مطلب مورد نظرتان را کپی کرده و به یکی از این سایت ها منتقل کنید، به راحتی ترجمه انجام خواهد شد.البته می دانیم که ترجمه ماشینی هیچ گاه از دقت لازم برخوردار نیست.ذیلا آدرس بعضی از این سایت ها آورده می شود.در این سایت ها امکان ترجمه به زبان های انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی، آلمانی، روسی، سوئدی، صربی و ترکی و...فراهم آمده است.این امکان دو سویه است. /moc.atsivatla.hsiflebab//:ptth /moc.noitalsnarteerf.WWW//:ptth /moc.tfosnartsys.WWW//:ptth /ur.etalsnart.WWW//:ptth .narTretnI/2000moc.pxenart.WWW//:ptth
کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است