جستجو در   
امکانات

کارایی داده های سنجش از دور (RS) در تهیه نقشه های لندفرم و نقش آن در برنامه ریزی محیطی
پدیدآورنده : شایان، سیاوش-ملا مهر علیزاده، فاطمه-جنتی، مهدی
بازدید : 1353
تاریخ درج : 1386/2/12
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: کتابداری و اطلاع رسانی :: داده :: کارایی داده های سنجش از دور (RS) در تهیه نقشه های لندفرم و نقش آن در برنامه ریزی محیطی

کارایی داده های سنجش از دور (RS) در تهیه نقشه های لندفرم و نقش آن در برنامه ریزی محیطی


فاطمه ملامهرعلیزاده1، مهدی جنتی2، سیاوش شایان3*

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد زمین شناسی، سازمان فضایی ایران، تهران، ایران.

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد سنجش از دور، سازمان فضایی ایران، تهران، ایران.

3 استاد یار گروه جغرافیا، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

در یافت: 16/8/83 پذیرش: 10/12/83

چکیده

نقشه لندفرم به طور اعم نمایانگر اشکال سطح زمین و ماهیت فرایندهایی است که در یک ناحیه عمل کرده و یا در حال حاضر عمل می کنند. چنین نقشه هایی به طور بالقوه دارای ارزش اطلاعاتی بسیار زیادی برای برنامه ریزی محیطی، مهندسی عمران، کشاورزی، حفاظت منابع طبیعی، پیش بینی و پیشگیری از بلایای طبیعی احتمالی هستند.

در مناطق صعب العبور یا کویری که وسعت زیادی دارند و مطالعه آنها به صورت چشم اندازهای یکپارچه مورد نظر است، بررسیهای مورفولوژیکی این مناطق در مدت زمان کوتاه حایز اهمیت می باشد، در این صورت استفاده از داده های ماهواره ای و دور سنجی در این مناطق توصیه می شود.

منطقه مطالعه شده، یعنی استان سمنان نیز از چنین ویژگیهای محیطی برخوردار است و دارای مساحتی بالغ بر 96816 کیلومتر مربع می باشد. در این مطالعه، کوشش شده تا با تلفیق کردن داده های ماهواره ای[1] با توان طیفی بالا[2] نظیر تصاویر لندست ETM، با داده های دارای قدرت تفکیک مکانی بالا[3] نظیر IRS-PAN داده هایی به دست آید که ویژگی چند طیفی بودن و توان تفکیک مکانی بالا را توأم داشته باشد. این داده ها در محیط نرم فزار پردازش تصویر 3 .6 ER Mapper تحلیل و بارزسازی [4] شده اند؛ سپس با توجه به معیارها، اصول و فرایندهای ژئومورفولوژیکی، سیمای مورفولوژیکی منطقه مورد تفسیر قرار گرفته است. بر این اساس 27 کلاس لندفرم قابل تشخیص و تفکیک در منطقه سمنان، با توجه به ویژگیهای متنوع و پیچیده زمین شناسی و اقلیمی استان، در محیط نرم فزار a 2 . 3Arcview

_______________________________

* نویسنده مسؤول مقاله: shayan@modares.ac.irE-mail:

[1]. data fustion

[2]. high spectral resolution

[3]. high spatial resolution

[4]. enhancement

محیط نرم فزار a 2 . 3Arcview شناسایی شد. همچنین در شناسایی و استخراج لندفرمها از مدل رقومی ارتفاع[1] منطقه، نقشه های حاصل از آن، نقشه های زمین شناسی و توپوگرافی در روند این مطالعه، استفاده بهینه به عمل آمد.

بر اساس این مطالعه، موفقترین رویکرد برای تهیه نقشه لندفرم، توام کردن بررسیهای میدانی با مطالعاتی دورسنجی است. نقشه لندفرم به دست آمده مبنایی را برای ارزیابی منطقه از نظر ساختاری و ویژگیهای ژئومورفولوژیکی فراهم می آورد که در زمینه بسیاری از مسائل مدیریت و برنامه یزی محیطی سودمند بوده است و می تواند به عنوان الگویی برای مناطق مشابه به کار رود.

کلید واژه ها: سنجش از دور، تلفیق داده ها، ژئومورفولوژی، مدل رقومی ارتفاع، طبقه بندی لندفرم، سمنان.

1 مقدمه

نقشه لندفرم، شکلهای مختلف سطح زمین و فرایندهای سهیم و مؤثر در تشکیل و تکوین آن را نمایش می دهد. این گونه نقشه ها در هر گونه تصمیم گیری محیطی و کاربری از زمین می توانند استفاده شوند. اگرچه قابلیت کاربری آنها در نگاه اول آشکار نیست، اما می توان گفت که این نقشه ها در بسیاری از مسائل مدیریت محیط کاربرد دارند. در امر مدیریت محیط، معمولاً ارزیابی ماهیت بلایای طبیعی، منابع طبیعی و بویژه نحوه توزیع و تغییرات آنها بر حسب زمان، کاربری نقشه لندفرم و مطالعات ژئومورفولوژیکی ضروری است.

به منظور ارائه یک روش انعطاف پذیر، ساده، قابل اجرا، در مقیاسهای مختلف و امکان ارائه نقشه های موضوعی کاربردی از جنبه های مختلف، استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی[2] ضروری به نظر می رسد. همچنین به دلیل وسعت کلان منطقه مطالعاتی و نیاز به چشم انداز یکپارچه و همه سو نگر و نیز نبود امکان انجام مطالعاتی میدانی در بخشهای کویری و صعب العبور، استفاده از داده های ماهواره ای و دورسنجی منطقی به نظر می رسد. لذا در این مطالعه کوشش شده که با استفاده از اطلاعات موجود در تصاویر ماهواره ای، نقشه لندفرم استان سمنان در محیط سیستمهای اطلاعات جغرافیایی تهیه و استنباط اطلاعاتی از آن در راستای برنامه ریزی محیطی انجام شود.

مطالعه پیشینه تحقیق نشان می دهد که پیش از این تحقیق (از دیدگاه ژئومورفولوژیکی) مطالعاتی مشابه بررسی حاضر در پهنه استان سمنان صورت نگرفته است، اگرچه می توان به گزارش مفصل و جالب کرینسلی(1350ه . ش.) در مورد پلایاهای ایران اشاره کرد که در آن از علم دورسنجی استفاده شده بود. در گزارش کرینسلی استفاده از عکسهای هوایی در

_______________________________

[1]. digital elevation model

[2]. geographic information system

بیش از چهل سال پیش بیانگر توجه ایشان به استفاده از تکنیک فتوژئولوژی و دورسنجی در مطالعاتی به مقیاس ناحیه ای می باشد.

بررسی و تهیه نقشه لندفرم پهنه استان سمنان با استفاده از تصاویر ماهواره ای و روشهای پردازش تصویر چشم اندازی دیگر به توانمندی، کارایی دانش، فناوری سنجش از دور و سیستمهای اطلاعات جغرافیایی در مطالعات ژئومورفولوژیک و همچنین برنامه ریزی محیطی می باشد بنا براین امید است که این روش شیوه ای سودمند و عملی در این مطالعات باشد.

سؤالات اساسی که این مطالعه به دنبال پاسخگویی به آنها است عبارتند از:

1 کارایی داده های سنجش از دور در تهیه نقشه لندفرم و در مقیاسهای مختلف تا چه حد است؟

2 چه نوع داده های ماهواره ای برای مطالعه انواع لندفرمها مناسب می باشد؟

3 نقشه لندفرم و مطالعات ژئومورفولوژیکی چگونه باید تهیه شوند تا مدیران را در امر برنامه ریزی محیطی یاری دهد؟

2 سیمای عمومی منطقه مطالعه شده

استان سمنان با وسعتی در حدود 91538 کیلومتر مربع، در مختصات جغرافیایی¢17 :°34 تا ¢30 :°37 عرض شمالی و ¢58:°51 تا ¢58:°57 طول شرقی قرار گرفته است (شکل 1). استان سمنان از نظر اقلیمی، تحت تأثیر جریانهای هوایی گرم و خشک دشت کویر قرار دارد؛ و در عین حال، عواملی چون دوری از دریا، جهت و امتداد کوهها، ارتفاع منطقه و وزش بادها نیز در آب و هوای این استان مؤثرند. در استان سمنان، تنوع ناهمواریها و مجاورت آن با کویر و کوهستان موجب شده است تا مناطق مختلف در فصول گوناگون سال همواره با مراکز مختلف فشاری فرابار و یا فروبار مواجه شوند. این امر سبب پیدایش بادهای محلی و در نهایت بادهای مسلط غربی و کویری می شود و از این رو لندفرمهای متنوعی که حاصل عملکرد باد در منطقه است، در مناطق مختلف آن دیده می شود.

استان سمنان، به علت موقعیت خاص جغرافیایی، ویژگی اقلیمی مذکور و کمبود ریزشهای جوی بویژه در بخشهای مرکزی و جنوبی، عملاً با کمبود آب برای مصارف کشاورزی، آشامیدنی و صنعتی روبه رو می باشد؛ به طوری که بیشتر آب مصرفی استان از سفره ها و منابع آب زیرزمینی تأمین می شود. به همین جهت شناسایی لندفرمهایی که می توانند به عنوان ذخیره گاههای سفره آب زیر زمینی عمل کنند مثل مخروط افکنه ها و دلتاها و دشتهای سیلابی حایز اهمیت است.

2 1 جایگاه زمین شناسی

استان سمنان، از نظر ناهمواری در دامنه های جنوبی رشته کوههای البرز واقع شده است. ارتفاع این استان از شمال به جنوب بتدریج کاسته شده و سرانجام به دشت کویر منتهی می شود. بررسیهای انجام شده نشانگر آن است که واحدهای ژئومورفولوژیکی منطقه سمنان، اغلب متأثر از ویژگیهای زمین شناسی اولیه آن بوده و سپس تکوین، براساس فرایندهای اقلیمی و دینامیک بیرونی شکل گرفته اند. شکل 2 نشانگر ارتباط میان زمین شناسی و لندفرمهای (اشکال زمینی) حاشیه شمالی پلایای دامغان است ]1، ص356[.

اگرچه استان سمنان، از یک سو به دشت کویر و از سوی دیگر به ارتفاعات البرز محدود شده است، اما رشته کوههای شمالی، گاهی ارتباط بین شهرها را نیز قطع می کند. رشته کوههای پراکنده جنوبی این استان که غالباً تپه هایی به سن اواخر دوران ترشیاری است، دشتهای وسیعی را به وجود آورده اند؛ که از آن جمله می توان از دشتهای گرمسار، ایوانکی، چاله دامغان، میامی و مخروط افکنه شاهرود نام برد.

بررسی نقشه زمین شناسی واحدهای سنگی استان نشانگر آن است که از کهنترین سازندها، یعنی سنگهای پالئوزوئیک تا آبرفتهای جدید کواترنر در این منطقه وجود دارد.

شکل 2 بلوک دیاگرام نشانگر روابط میان زمین شناسی و لندفرمهای حاشیه شمالی

پلایای دامغان است]1.[

3 نقش لندفرم در برنامه ریزی محیطی

برنامه ریزی محیطی به طور اعم، به مراحلی در مدیریت منابع آب، خاک و گیاه اطلاق می شود که توجه به آنها در امر سیاستگزاری برای مدیران و مسئولان ضروری به نظر می رسد. این مراحل شامل شناسایی مسأله، تنظیم خط مشی و برنامه ریزی طرح است. به بیانی کلی تر، در برنامه ریزی محیطی دو نوع خط مشی قابل توجه است: خط مشی هایی که در پاسخ به یک بحران اتخاذ می شوند و رویه هاییِ که به برنامه ریزیهای توسعه مربوط می شوند.

رویه ها، طرحها یا مسأله ها در مقیاسهای بسیار مختلف زمانی و مکانی به کار گرفته می شوند و عوامل و شرایط بسیار متفاوتی را در بر می گیرند. فرایند برنامه ریزی محیطی بسته به نوع مسأله، ممکن است دارای مقیاسهای مکانی خرد، متوسط یا کلان بوده و دوره های زمانی کوتاه، متوسط یا بلند مدت را شامل شود (طرحهایی نظیر بلایای زودگذر مثل سیل، سقوط یا ریزش دامنه ها، خزش دامنه ای و زلزله) ]2، ص18[.

در بسیاری از تصمیم گیریهای مدیریت محیط، مهمترین و مفیدترین کمک و مشارکت ژئومورفولوژیستها، اتخاذ معیارها و کلاس بندی متناسب برای تهیه نقشه لندفرم است. این موضوع بویژه در جایی نمود پیدا می کند که اطلاعات مربوط به پراکندگی زمین شکلها، خاکها و مواد سنگی یا عوارض فرسایشی یا تراکمی پدید آمده از فرایندهای سطحی، نیاز باشد. این نقشه ها، مبنایی را برای ارزیابی زمین به دست می دهند که در زمینه های متنوعی از مسائل محیطی سودمند می باشد.

ژئومورفولوژی، مطالعه زمین شکلها (لندفرمها)، مواد و فرایندهای وابسته و پیش بینی روند فرایندهایی است که به بسیاری از جنبه های مدیریت و برنامه ریزی محیط که پدیده های مذکور را در بر دارد، کمک می کند. معمولاً ژئومورفولوژیستها در مطالعه بلایای طبیعی، رسیدگی و ممیزی محیطی، ارزیابی منابع و سنجش آثار محیطی(در مرحله برنامه ریزی)، و ارزیابی منابع و سنجش آثار محیطی در مرحله اجرا و عمل و ارزیابی بازنگرانه در مرحله ارزشیابی مشارکت دارند]2، ص31 [.

در امر برنامه ریزی محیطی، نیاز به ارزیابی گستره (مقیاس)، ماهیت بلایا، منابع و بویژه نحوه پراکندگی و تغییرات آنها بر حسب «زمان»، تقاضا برای مساعدت ژئومورفولوژیست را ضروری می سازد. متداولترین نیازها عبارتند از: تهیه نقشه چشم اندازهای موجود در زمین با تأکید بر ویژگیهای منتخب آن، شناخت ماهیت و علل تغییرات چشم انداز زمین و ساماندهی آن بر حسب پیش بینیهای روند در جریان فرایندهای شکلگیری و تحول لندفرمها.

مهارت در شناسایی، تفسیر اشکال زمین، تحلیل آنها و پیش بینی تغییرات محیط، امری بنیادی است؛ زیرا مدیران محیط، اغلب به آگاهی از تغییرات گذشته، حال و پیش بینی روند های آینده نیازمندند]2، ص34 [.

مطالعه اشکال زمین و برنامه ریزی محیطی بر اساس آن، در مدت زمان کمتر و در چشم انداز وسیع و کلان، استفاده از دانش RS و GIS را می طلبد که در این مطالعه به آن پرداخته شده است.

4 مواد و روشها

4 1 مواد لازم برای مطالعه

برای مطالعه و تحلیل سیمای ژئومورفولوژیکی و تهیه نقشه اشکال زمینی (لندفرم) در گستره استان سمنان از مواد و وسایل زیر استفاده شد.

4 1 1 تصاویر ماهواره ای

برای تولید نقشه لندفرم استان سمنان از تصاویر ماهواره ای سنجنده ETM ماهواره لندست و تصاویر IRS استفاده شد. سنجنده ETM دارای 8 باند طیفی است که 6 باند آن با توان تفکیک مکانی 5/28 متر در طیفهای مرئی مادون قرمز نزدیک تا مادون قرمز حرارتی می باشد. این تصاویر، قابلیت تولید نقشه تا مقیاس 100،000:1 را دارا هستند. باند 6 سنجنده ETM با توان تفکیک مکانی 120 متر، باند طیفی حرارتی محسوب می شود و باند 8 آن، باند پانکروماتیک، دارای توان تفکیک مکانی 15 متر می باشد.

در این پروژه، به منظور استفاده همزمان از ویژگی چند طیفی ETM و توان تفکیک مکانی بالای باند 8 آن و باند 6 متر سنجنده IRS از روش تلفیق تصاویر در بین این باندها استفاده به عمل آمد. تصاویر ETM استفاده شده در این پروژه مربوط به ماههای سال 2001 م. و تصویر پانکروماتیک IRS مربوط به سال 2002 م. می باشد.

با توجه به وسعت استان سمنان(96816 کیلومتر مربع) و موقعیت مکانی آن نسبت به موقعیت اندکس تصاویر ماهواره ای، تعداد 9 تصویر، کل استان را پوشش می دهد. این تصاویر دارای شماره ردیف و گذرهای 35-164، 35-163، 35-162، 35-161، 34-162، 36-134، 36-163، 36-162، 36-161 می باشند.

همچنین برای مطالعات تکمیلی در بخشهایی از استان، از تصاویر IRS-pan و تلفیق آنها با داده های ETM استفاده شد.

4 1 2 مدل رقومی ارتفاع

در این مطالعه، از داده های مدل رقومی ارتفاع DEM، در مقیاس 1:250000 )که برای پوشش کامل ایران به وسیله مرکز سنجش از دور ایران در سال 1381 تهیه شد)؛ استفاده به عمل آمد. مدل رقومی ارتفاع استان سمنان در شناسایی لندفرمهایی نظیر پادگانه های آبرفتی، دشتهای دامنه ای، مخروط افکنه ها، چاله ها و پلایاها مؤثر می باشد. همچنین، این مدلها با مقیاس بزرگتر در مطالعات مربوط به فرایندهای دامنه ای نظیر زمین لغزش بسیار حایز اهمیت هستند.

4 1 3 نقشه های توپوگرافی

در این پروژه از170 برگ نقشه توپوگرافی000,50:1 (که تمام گستره استان سمنان را شامل می شود) استفاده شد. این نقشه ها، براساس اطلاعات عکسهای هوایی 1334ه . ش. به وسیله سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح کشور تهیه شد. نقشه های مذکور ابتدا اسکن و به صورت

فایل رقومی آماده شدند؛ سپس با استفاده از مختصات جغرافیایی موجود روی آنها عمل مختصات دار کردن این نقشه ها انجام گرفت و به لحاظ اینکه استان سمنان در دو زون UTM قرار می گرفت، به منظور یکپارچه کردن عملیات کاری از سیستم مختصاتی لامبرت ایران استفاده شد؛ آنگاه تمامی این نقشه ها به سیستم مختصاتی فوق تبدیل شدند؛ سپس برای تصحیحات هندسی دوبعدی تصاویر ماهواره ای از این نقشه ها استفاده به عمل آمد.

نقشه های توپوگرافی به علت داشتن خطوط منحنیهای تراز و اطلاعات ارتفاعی در شناسایی واحدهایی نظیر کوه، تپه، بسترهای رود، محدوده تپه های ماسه ای، پلایاها و غیره استفاده شدند.

4 1 4 نقشه های زمین شناسی

برای استان سمنان از نقشه های زمین شناسی تهیه شده به وسیله سازمان زمین شناسی در مقیاس 1:250000 و 1:100000 استفاده شد که 17 برگ در مقیاس 1:100000 و 7 برگ در مقیاس 1:250000 بود. از این نقشه ها در شناسایی و بررسی واحد هایی نظیر نهشته های کواترنر (مخروط افکنه ها، پادگانه ها، تپه های ماسه ای، کوهها و تپه ها) استفاده شد. نقشه های مذکور هم مانند نقشه های توپوگرافی به صورت فایل رقومی تهیه و آماده شدند.

4 1 5 منابع نرم ا فزاری

برای پردازش رقومی تصاویر ماهواره ای از نرم ا فزار3. 6ER Mapper و برای تهیه، تجزیه، تحلیل و تولید نقشه لندفرم از نرم ا فزار a 2 . 3 View Arc استفاده شد. برای تلفیق اطلاعات و تولید نقشه لندفرم نهایی به صورت فایلهای GIS از نرم ا فزار 1 . 2. 7 Arc Info استفاده شد.

4 2 روش مطالعه

در این مطالعه ابتدا به منظور آماده سازی داده های ماهواره ای برای مطالعه، تصاویر ماهواره ای اعم از لندست و IRS با استفاده از نقشه های توپوگرافی 1:50000 تصحیح هندسی شدند؛ سپس این داده ها در محیط نرم افزار پردازش تصویر ER Mapper بارزسازی و سپس با یکدیگر تلفیق شدند.

هدف از روشهای تلفیق تصاویر استفاده از ویژگیهای مکانی و طیفی یک سنجنده یا چند سنجنده توأم با یکدیگر می باشد. در واقع، به کمک این روشها امکانات بهتری برای مفسر جهت تفسیر تصاویر ماهواره ای فراهم می شود. بنابراین با توجه به توان تفکیک مکانی باند پانکروماتیک سنجنده ETM، باند IRS-PAN (که بترتیب 15متر و6 متر می باشد) و بالابودن

توان تفکیک طیفی سایر باندهای ETM (باندهای 1 تا 7) که دامنه آنها از محدوده طیفی مرئی تا مادون قرمز حرارتی می باشد، از روش تلفیق تصاویر برای استفاده کردن مزیتهای مکانی طیفی هر دو تصاویر با یکدیگر استفاده شد. تلفیق تصاویر ماهواره ای به روشهای مختلفی انجام می گیرد که مهمترین آنها روشهای Multiplicative، brovey Transform و Component Principal هستند. در پروژه حاضر برای ترکیب تصاویر از روش brovey Transform جهت ادغام تصاویر چند طیفی سنجنده ETM با تصویر تک باند پانکروماتیک 15 متر سنجنده ETM و باند 6 متر IRS-PAN استفاده شد. لازم به ذکر است که داده ها در روش مذکور با استفاده از معادله زیر تبدیل و ترکیب می شوند:

بر این اساس و با استفاده از روش مذکور تصاویر جدیدی تولید شد که قابلیتهای دوسری تصاویر فوق را در بر داشت. شکل3 مقایسه تصویر ترکیب رنگی 531 ETM، تصویر تک باند 6 متر IRS و تلفیق این دو با یکدیگر را نشان می دهد:

همچنین به منظور استفاده از اطلاعات نقشه های زمین شناسی موجود، این نقشه ها اسکن شدند؛ سپس در محیط نرم ا فزار 3 .6 ER Mapper مختصات دار شده و سپس با یکدیگر موزاییک[1] شدند. با روی هم قراردادن[2] نقشه های زمین شناسی و تصاویر تلفیق شده پدیده های مختلف منطقه نیز بر اساس معیارهای لازم برای رده بندی لندفرمها در این مطالعه، شناسایی و ارزیابی شدند. شایان ذکر است که در همین راستا، نقشه های توپوگرافی و مدل رقومی ارتفاع DEM منطقه (در مقیاس 1:250000) در شناسایی لندفرمها نقش بسزایی داشتند(شکل 4 و شکل 5).

با استفاده از تفسیر بصری visual interpretation داده های فوق، لندفرمهای منطقه شناسایی شد و در نرم افزار a 2 . 3 View Arc به فرمت Shp فایل رقومی شد؛ سپس در روند کار و انجام کنترلهای زمینی و میزان انطباق یافته های تفسیری با لندفرمهای واقع در محدوده بررسی شده بازدیدهای میدانی انجام گرفت. در پایان، فایل تهیه شده در Arc View به منظور تلفیق اطلاعات، ایجاد توپولوژی، کد گذاری، شیت بندی کردن و در نهایت به منظور قابل استفاده کردن اطلاعات در یک محیط (GIS-GISReady)، فایل ایجاد شده در نرم افزار 1/ 2 .7Arc/ Info وارد شد(شکل 6).

_______________________________

1. موزاییک شدن: کنار یکدیگر قرار گرفتن

[2]. overlay

شکل 3 مقایسه تصویرهای رنگی و تلفیق آنها با یکدیگر

الف تصویر باند IRS-PAN؛ ب ترکیب باندهای 531 ETM؛ ج مقایسه تصاویر رنگی ETM و تصویر IRS-PAN با تلفیق تصاویر باندPAN با باندهای 531 ETM

الف ب

شکل 5 برخی سیماهای ژئومورفولوژی نظیر مخروط افکنه ها، تپه ماسه ها، پلایاها روی نقشه های توپوگرافی الف مخروط افکنه گرمسار ب تپه ماسه ای در جنوب شرقی گرمسار

5 تعاریف و معیارهای رده بندی لندفرمها

استقرار پهنه وسیع استان سمنان در قلمرو اقلیمهای گرم و خشک کویری، بیابانی و نیمه بیابانی و همچنین اقلیمهای کوهستانی و کوهپایه ای در ایران ایجاب می کند تا تکنیک و معیار رده بندی برای تهیه نقشه لندفرم در این منطقه متفاوت با مناطق دیگر باشد. به بیان دیگر رده بندی براساس فاکتور ارتفاع، در منطقه مطالعه شده که بیش از نیمی از آن را نواحی پست و کم ارتفاع پوشش می دهد، قابل توجیه نمی باشد. برای دستیابی به روش معقول رده بندی، توجه به شرایط مختلف از کوهستانی تا بیابانی و تعیین معیارهای مورد نیاز برای مطالعه نواحی بیابانها ضروری به نظر می رسد.

با توجه به شرایط ایران، نواحی بیابانی با سه معیار بررسی می شوند]3، ص20[:

1. معیارهای آب و هوایی و اقلیمی؛

2. معیارهای مربوط به زمین(زمین شناسی، ژئومورفولوژی، خاک شناسی)؛

3. معیارهای اکولوژیکی و پوشش گیاهی؛

از آنجا که معیارهای مربوط به زمین، خاستگاه و منشأ چشم اندازها(Landscape genesis)، شکل، هندسه و موقعیت آنها را باهم مورد نظر قرار می داد، در این مطالعه رده بندی با توجه به منشأ چشم اندازها انجام گرفت. در واقع در این رده بندی، روابط میان انواع لندفرمها و فرایندهای ژئومورفیک و ساختاری که منجر به ایجاد آنها شده است، مورد توجه واقع شده است]4[، (شکل 7).

6 نتایج و دستاوردها

براساس مطالعات انجام شده در استان سمنان، کلاسهای لندفرم زیر تشخیص داده شده است:

6 1 فرایند های دامنه ای

زمین لغزش[1]: زمین لغزش روی داده های ماهواره ای با توان تفکیک بالا قابل تشخیص است، مگر اینکه زمین لغزش در وسعت بزرگی رخ داده باشد، نظیر زمین لغزش تاریخی سیمره که روی تصویر TM نیز قابل تشخیص است. در منطقه سمنان، با توجه به محدودیت زمانی و نوع داده ماهواره ای امکان مطالعه زمین لغزشها نبود. فقط در یک مورد در شمال غرب استان، این پدیده براساس داده های دیگر از جمله نقشه های زمین شناسی نشان داده شده است که وسعتی در حدود0466/2 کیلومتر مربع را در بر می گیرد( شکل 8).

_______________________________

[1]. landslide

الف

ب

شکل 8 الف پراکندگی زمین لغزش قابل تشخیص در استان؛ ب محدوده زمین لغزش روی تصویر TM با ترکیب رنگی 753

6 2 فرایندهای جریانی مجرایی

1 بستر اصلی رود[1]

2 بستر طغیانی رود[2]

3 بستر رود با پوشش گیاهی[3]

_______________________________

[1]. main river bed

[2]. great river bed

[3]. river bed covering by plant

بستر عبارت از سطحی است که به وسیله آب جاری اشغال شده باشد. بر این اساس یک رود می تواند علاوه بر بستر عادی، بستر بزرگ یا طغیانی نیز داشته باشد که نسبت به بستر عادی یا اصلی، بسیار عریض است]5، ص345[. بسترهای رود، همان طور که در شکل 8 دیده می شود، در بیشتر بخشهای استان پراکنده است؛ با این تفاوت آشکار که در بخشهای جنوبی و شرقی بیشتر بسترهای رود به صورت متروک یا حاوی مقادیر بالایی از نمک درآمده است. در تصاویر با توان تفکیک طیفی و مکانی بالا، تفکیک بسترهای فعال رود و بسترهای متروک و یا حاوی املاح امکانپذیر است. در این مطالعه سعی شده تا بسترهای رود و بسترهای بزرگ یا طغیانی رود و نیز مناطقی که پیرامون بسترهای رود با پوشش گیاهی است؛ نشان داده شود. مجموع مساحت بسترهای اصلی و طغیانی با پوشش گیاهی رود در استان سمنان685/491 کیلومتر مربع است(شکل 9).

الف

ب

شکل 9 الف پراکندگی بسترهای رود؛ ب پراکندگی بسترهای طغیانی رود

4 بدلند[1]

بخشهایی از نیمه غربی استان سمنان، علی رغم بسترهای متعدد رود به دلیل زمینهای رسی برای کشاورزی مساعد نیست. این زمینها، مساحتی در حدود 762/918 کیلومتر مربع را در بر می گیرند (شکل10).

الف

ب

شکل10 الف بسترهایی با پوشش گیاهی در بخشهای کوهستانی شمال غرب؛ ب بدلند های تشکیل شده در زمینهای رسی نیمه غربی استان

6 3 فرایندهای جریانی صفحه ای

1 دشت سیلابی[2]

2 دشت رودخانه ای[3]

_______________________________

[1]. badlands

[2]. flood plain

[3]. river plain

3 دلتا[1]

دشتهای سیلابی و رودخانه ای در پیرامون رودهای مهم استان نظیر رود ایوانکی و حبله رود در شمال غرب و کال شور و تاش(شاهرود) در شرق و شمال استان، زمینهای مساعدی برای کشاورزی ایجاد کرده اند. همچنین در جنوب غربی استان، رودهای منطقه در ورود به دریاچه نمک، دلتاهایی را ایجاد کرده اند؛ البته این دلتاها به علت املاح نمکی، برای کشاورزی مساعد نیستند(شکل 11).

الف

ب

شکل11 الف پراکندگی دشتهای سیلابی، دشتهای رودخانه ای و دلتاها در استان سمنان؛

ب نمایش دلتاهای رودهای ورودی به دریاچه نمک در مرز استان سمنان و قم

_______________________________

[1]. delta

4 مخروطهای افکنه[1]

5 مخروطهای افکنه به هم پیوسته[2]

در این تحقیق، سعی شده تا تمایزی میان مخروط افکنه ها و باهاداها جلگه های آبرفتی که بر اثر در هم آمیختن چند مخروط افکنه در دامنه کوه پدید می آید، ایجاد شود]6، ص29 [.

تمرکز مخروط افکنه ها و باهاداها به تبعیت از مناطق کوهستانی، بیشتر در بخشهای شمالی استان سمنان می باشد. اکثر شهرهای مهم و روستاهای استان روی مخروط افکنه ها شکل گرفته اند. لازم به ذکر است که این مناطق از شرایط مطلوبی برای کشاورزی برخوردار است. البته در بخش شرقی استان، مخروط افکنه های بزرگی که حد فاصل نواحی کوهستانی و کویر می باشند؛ دیده می شوند که خاکهای شور و املاح در این مخروطها برجای مانده اند(شکل 12).

الف

ب

شکل 12 الف پراکندگی مخروط افکنه ها در استان سمنان؛ ب پراکندگی مخروط افکنه های به هم پیوسته (باهادا) در استان سمنان.

_______________________________

[1]. alluvial fan

[2]. bahada

6 مخروط افکنه ها با پوشش نمک[1]

7 پادگانه های آبرفتی[2]

پادگانه های آبرفتی یکی از اشکال مشخص فرسایش آبهای جاری در حاشیه رودها می باشند. شناسایی این عوارض، محققان را با تاریخچه تحول حوضه آبریز مربوط به آنها در طول زمان آشنا می سازد]7، ص116 [. این پادگانه ها با استفاده از مدلهای رقومی ارتفاع با دقت بالا، قابل شناسایی هستند. پادگانه های آبرفتی، حدود851/ 1365 کیلومتر مربع از استان را در بر گرفته است که 4/1 درصد از مجموع استان را شامل می شود(شکل 13).

الف

ب

شکل13 الف پراکندگی مخروط افکنه هایی که به پلایا ها منتهی می شوند و در سطح آنها، رسوبات نمکی دیده می شود؛ ب پراکندگی پادگانه های آبرفتی در استان سمنان (این پادگانه ها عموماً در دوطرف بسترهای اصلی رود در منطقه ایجاد شده اند).

_______________________________

[1]. alluvial fan covering by salt

[2]. alluvial terraces

8 پهنه نمکی[1]

9 پهنه رسی[2]

در حدود نیمی از استان سمنان را پلایاها در برگرفته است که در این مطالعه بر حسب میزان نمک، رطوبت، رس، سیلت و نیز سنگهای تبخیری نظیر گچ، پلایاها به رده های پهنه نمکی، پهنه رسی، نمک مرطوب، سیلت رس، سنگهای تبخیری و خاکهای شور تقسیمبندی شده است. 075/8130 کیلومتر مربع از مساحت استان، پهنه نمکی و 507/3917 کیلومتر مربع از خاک استان را پهنه رسی اشغال کرده است؛ به بیان دیگر حدود4/8 درصد استان پهنه نمکی و 4 درصد از مساحت استان زیر پوشش پهنه های رسی قرار دارد(شکل 14).

الف

ب

شکل14 الف در شکل بالا پراکندگی پهنه های نمکی در استان سمنان دیده می شود؛ لازم به ذکر است که این پهنه ها عموماً در نیمه جنوبی استان متمرکز می باشند؛ ب پراکندگی پهنه های رسی در استان سمنان.

_______________________________

[1]. salt flat

[2]. mud flat

10 خاکهای شور[1]

11 سنگهای تبخیری[2]

سنگها و رسوبات تشکیل دهنده سازند سرخ بالایی در نیمه جنوبی استان سمنان گسترش چشمگیری دارند. بخشهایی از این نواحی که میزان نمک در آن بالا است، با عنوان خاکهای شور و بخشهایی که درصد دیگر سنگهای تبخیری نظیر گچ بالاست، با عنوان سنگهای تبخیری نشان داده شده اند. به این ترتیب3/10118 کیلومتر مربع از استان با خاکهای شور و 8/14061 کیلومتر مربع از استان با سنگهای تبخیری پوشیده شده است که در مجموع بیش از 24 درصد از کل استان، زیر پوشش سنگهای سازند سرخ بالایی است (شکل 15)؛ این مناطق تشکیل دهنده بخشهای وسیعی از دشت کویر سمنان هستند.

الف

ب

شکل15 الف وجود پراکندگی خاکهای شور بیانگر سرزمینهای پستی است که از نمک، رس، سیلت، گچ و عموماً سنگهای تشکیل دهنده سازند سرخ بالایی تشکیل شده است؛ شایان ذکر است که درصد نمک نسبت به دیگر مواد بیشتر است؛ ب پراکندگی سنگهای تبخیری تشکیل دهنده سازند سرخ بالایی که درصد مواد رسی آن بیشتر است.

_______________________________

[1]. saline soil

[2]. evaporate rocks

12 رس سیلت[1]

13 نمک مرطوب[2]

پهنه های رس و سیلت در بخش جنوبی از نیمه غربی استان گسترده شده اند که 065/693 کیلومتر مربع از مجموع مساحت استان را شامل می شوند (شکل 16). در بخشهای جنوبی از نیمه شرقی استان هم پهنه های نمک حاوی مقادیری آب دیده می شوند که البته میزان گستردگی آنها در فصلهای مختلف سال می تواند متفاوت باشد. به هرحال، این پهنه های نمک مرطوب که 803/2406 کیلومترمربع، یعنی 5/2 درصد از استان را در فصل اردیبهشت (تاریخ اخذ تصاویر ETM) در بر می گیرند؛ می تواند جزئی از کلاس پهنه های نمک محسوب شود.

الف

ب

شکل16 الف پراکندگی رس سیلت در نیمه غربی استان؛ ب پهنه های نمکی آبدار در منطقه به صورت پراکندگی نمک مرطوب نشان داده شده است

_______________________________

[1]. silty-clay

[2]. wet salt

6 4 فرایندهای بادی

19 تپه ماسه ای غیرفعال یا تثبیت شده[1]

20 تپه ماسه ای فعال و متحرک[2]

21 تپه ماسه ای با پوشش نمک[3]

22 سنگفرش بیابانی[4]

حدود 3 درصد از استان سمنان، زیر پوشش تپه های ماسه ای قرار دارد که در حدود 1 درصد آن مربوط به تپه های ماسه ای متحرک یا فعال است بنابراین این مسأله می تواند تهدیدی جدی برای روستاهای پیرامون باشد. در این مطالعه، تپه های ماسه ای از نوع سیلک ، برخان و تپه های ستاره ای شکل، روی تصاویر ETM و IRS استان، قابل شناسایی و تفکیک می باشند. تپه ماسه ای های ستاره ای شکل می تواند بیانگر وزش باد در جهتهای مختلف در منطقه باشد]7، ص265 [.

الف

ب

شکل17 الف موقعیت تپه ماسه های غیر فعال یا تثبیت شده در منطقه؛ ب موقعیت تپه ماسه های فعال و متحرک.

_______________________________

[1]. stable or passive sand dune

[2]. mobil or active sand dune

[3]. salty sand dune

[4]. desert pavement

در نتیجه به علت اهمیتی که از نظر امکان مهاجرت تپه ها و خطر آفرین بودن آنها وجود دارد؛ (تپه ها) می توانند براساس متحرک یا ثابت بودن و نیز سنگفرش بیابانی رده بندی شوند (شکلهای 17 الف و ب و18 ب). بر روی داده های ETM در مرز شرقی استان و در مرز جنوبی استان سمنان، تپه های ماسه ای دیده می شوند که پهنه های نمکی روی آنها گسترش یافته است؛ این امر می تواند ناشی از عملکرد بادهای منطقه باشد (شکل 17 الف).

الف

ب

شکل18 الف وجود تپه ماسه ها در مرز جنوبی و در مرز شرقی به همراه رسوبات نمکی؛

ب پراکندگی سنگفرش بیابانی در استان سمنان.

6 5 فرایندهای ساختاری

1 کوهها[1]

_______________________________

[1]. mountains

2 تپه ها[1]

علی رغم کویری بودن استان سمنان، در حدود 27 درصد استان که افزون بر 989/25715 کیلومتر مربع از مساحت کل استان را شامل می شود، مناطق کوهستانی است. دشتهای ایجاد شده در میان این نواحی کوهستانی، شرایط زیستی و سکونتی مناسبی را در اینجا فراهم آورده است و در تعدیل آب وهوای کویری نقش حایز اهمیتی دارد. در شکل 19، نحوه پراکندگی نواحی کوهستانی نشان داده شده است.

الف

ب

شکل 19 الف پراکندگی کوهها در استان سمنان؛ ب پراکندگی تپه ها در استان سمنان

_______________________________

[1]. hills

3 گنبدهای نمکی[1]

گنبدهای نمکی ایران به عنوان یکی از واحدهای ژئومورفولوژیکی ساختمانی از نظر مطالعات زمین شناسی و ژئومورفولوژی بسیار جالب توجه است. بیش از50 گنبد نمکی در بخشهای جنوبی شهر سمنان و شرق گرمسار روی تصویر قابل تشخیص است، که 248/733 کیلومتر مربع، یعنی حدود 8/0 درصد از استان را شامل می شود. گنبدهای نمکی سمنان، اغلب بدون پوشش قرمز قهوه ای بوده و دارای قطر بیش از 8 کیلومتر می باشند که این عامل سبب بالا آمدن آن بیش از 100 متر در زمینهای اطراف خود می شوند]8، ص675 [. بیشتر این گنبدهای نمکی، تحت عمل فرسایش و انحلال قرار گرفته و در ایجاد و گسترش پلایاها در منطقه و نیز شوری آبهای زیرزمینی منطقه و نیز خاک محدوده تأثیر گذاشته اند(شکل 20).

الف

ب

شکل 20 الف موقعیت و پراکندگی گنبدهای نمکی در استان سمنان؛ ب رخنمون تعدادی از گنبدهای نمکی جنوب سمنان روی تصویر ETM با ترکیب رنگی 731

_______________________________

[1]. salt domes

4 دشتهای دامنه ای[1]

5 دشت[2]

در نیمه شمالی استان سمنان، بخش وسیعی از زمینهای حد فاصل کوهها و دشتها را دشتهای دامنه ای تشکیل می دهد که این دشتها با شیب کم بوده و می توانند مثل کوهستان به صورت صخره ای و یا با پوشش رسوبی باشند. در استان سمنان اغلب دشتهای دامنه ای با پوشش رسوبی وجود دارند که در بخشهای پایینی به علت ضخامت بالای پوشش رسوبی ایجاد گلاسی[3] کرده اند. در این مطالعه، گلاسی ها یا بخشهایی از دشت دامنه ای فرض شده اند و یا بخشی از مخروط افکنه ها بوده اند. واحد دشت دامنه ای،533/7339 کیلومتر مربع، یعنی 5/7 درصد از مساحت استان را به خود اختصاص داده است (شکل 21 الف).

الف

ب

شکل21 الف در شکل بالا پراکندگی دشتهای دامنه ای در استان سمنان مشاهده می شود که انطباق قابل قبولی را با موقعیت کوهها و ارتفاعات منطقه نشان می دهد؛ ب حدود 10 درصد از استان، واحد دشت می باشد که بیشتر در نیمه شمالی پراکنده شده اند

_______________________________

[1]. pediments

[2]. plain

[3]. glacis

ادامه دشتهای دامنه ای در بخش شمالی استان، نشانگر دشتهایی است که یا محصور در میان کوهها می باشد و یا یک طرف آنها به کوهستان ختم می شود ولی در نیمه جنوبی استان، دشتها حاصل عملکرد نیروهای فرسایشی و ساختاری می باشند که به نوعی دشتگون[1] محسوب می شوند. تفکیک دشت و دشتگون نیازمند مطالعات سنجش از دور تفصیلی و برداشتهای میدانی است. حدود 10 درصد از استان سمنان با مساحت 1/9448 کیلومتر مربع با پوشش دشت می باشد (شکل 21 ب).

شناسایی واحدهای ژئومورفولوژی دشت دامنه ای و دشت، به منظور برنامه ریزی عمران منطقه بویژه سرمایه گذاری در زمینه های کشاورزی امری ضروری می باشد. زیرا این واحدها، منبع اصلی آبهای زیرزمینی و مکان تشکیل و تغییر و تحول یکی از مهمترین منابع طبیعی خاک کشاورزی و نیز سکونتگاه اکثر مردم کشور می باشد.

مناطق پست و فروافتاده در سطح زمین که شیب از همه طرف به سوی قسمت مرکزی آنها باشد و بر اثر عملکرد نیروهای ساختاری مثل فرونشست و یا عملکرد هوازدگی (حمل و فرسایش) ایجاد شوند، چاله[2] نامیده می شوند. چاله ها محل همگرایی آبهای جاری سطحی نیز می باشند. به لحاظ اهمیت شناسایی موقعیت پلایاها در این مطالعه جزئی از چاله ها و زمینهای پست[3] (که با پلایاها همپوشانی دارند)، در نظر گرفته شده اند. به عنوان مثال، دق بیارجمند بخشی از پهنه رسی در نظر گرفته شده است؛ در حالی که از نظر ساختاری یک چاله محسوب می شود(شکل 22).

شکل 22 موقعیت دق بیارجمند روی مدل DTM که به صورت چاله ای است و همه آبهای پیرامون به طرف آن جاری است

_______________________________

[1]. peneplain

[2]. depression

[3]. lowland

7 نتیجه گیری

داده های دورسنجی، ابزار بسیار سودمندی در مطالعه مورفولوژی منظره[1] زمین ساخت و دگرریختی های پوسته زمین محسوب می شوند. در حال حاضر، در سراسر دنیا بهره گیری از روشهای سنجش از دور، از مراحل شناسایی مقدماتی پدیده های سطح زمین گرفته تا تهیه نقشه های زمین شناسی ساختمانی، پترولوژیکی جزئی و ژئومورفولوژیکی رایج می باشد. اطلاعات دریافتی از داده های ماهواره ای در حقیقت دریچه ای است که نمایی از وقایع به وقوع پیوسته در گذشته های بسیار دور را بر ما آشکار می سازد. با وجود اینکه داده های ماهواره ای عمر طولانی ندارند، ولی آثار شگرفی بر پیشرفت اطلاعات، بویژه در جنبه های مختلف علوم زمین داشته اند. کسب اطلاعات با مقیاسی متناسب با اندازه هر عارضه مورد بررسی، نکته مهمی در کاربرد سنجش از دور برای مطالعات ژئومورفولوژیکی است. ارتباط عوارض[2] از نظر اندازه و وسعت و محدوده های همگن و متجانس ساختاری و شباهت با تفسیر ساختاری عوارض شناخته شده عوامل مهمی محسوب می شوند. این عوامل، چارچوبی درست برای تعمیم مشاهدات لندفرم در تصویرهای ماهواره ای کوچک مقیاس، نظیر تصاویرMSS یا TM لندست فراهم آورده اند. از جمله مواردی که با استفاده از اطلاعات و تصاویر ماهواره ای، به صورت دقیق، قابل مطالعه می باشند، می توان از گستره پلایاها، کوهها (در صورت لزوم چینها و اشکال مختلف تاقدیسی و ناودیسی)، تپه ها، گنبد های نمکی، تپه های ماسه ای، جلگه های رسی، مخروط افکنه ها و دلتاها یاد کرد.

براساس این مطالعه، عمده عوارض ژئومورفی استان را که در برنامه ریزیهای محیطی، کارشناسان را یاری می دهد، در قالب4 پدیده مؤثر می توان خلاصه کرد (جدول 1) براساس این جدول، در حدود نیمی از استان سمنان، نه تنها، کویری و فاقد شرایط سرمایه گذاری است که بخشهایی از آن نظیر تپه های ماسه ای، تهدید کننده برای زندگی است (شکل 23).

جدول 1 عوارض ژئومورفیک منطقه سمنان، قابل توجه در برنامه ریزیهای محیطی

ردیفواحد ژئومورفیکشامل لندفرمهایمساحت(درصد)
1کوهستانکوهها، تپه ها27
2دشتدشت رودخانه ای، دشت سیلابی، دشت دامنه ای، دشت، مخروط افکنه، دلتا، پادگانه30
3پلایاپهنه نمکی، پهنه رسی، نمک مرطوب، سیلت رس، خاکهای شور، سنگهای تبخیری40
4تپه ماسهتپه ماسه ای فعال، تپه ماسه ای متحرک، سنگفرش بیابانی3

_______________________________

[1]. landscape morphology

[2]. features

شکل23 الف مجموع مناطق مساعد برای کشاورزی و زیستی؛ ب مجموع پلایاها در استان سمنان که بدون شرایط زیستی است

یافته های این پژوهش نشان می د هد که با استفاده از دورسنجی، می توان نقشه های اولیه ژئومورفولوژی و مورفوتکتونیکی بویژه در مناطق خشک و نیمه خشک تهیه کرد.

با توجه به وضعیت اقلیمی و جغرافیایی استان سمنان و دستاوردهای این پژوهش، استفاده از داده های ماهواره ای بهترین تکنیک برای شناسایی، ممیزی و به نقشه درآوردن لندفرمها است. استخراج برخی از این کلاسهای ژئومورفولوژیکی و ارتباط آنها با دیگر پدیده های زمین شناسی و زیست محیطی در ارزیابی و مدیریت عمرانی و محیطی بسیار سودمند است. به عنوان مثال در بررسیهای ژئومورفولوژیکی و استخراج لندفرمها به کمک داده های سنجش از دور می توان مناطق آبرفتی و مخروط افکنه ها را شناسایی و طبقه بندی

کرد. بسترهای رود، دشتهای سیلابی و رودخانه ای را تفکیک کرد و چه بسا مخروط افکنه های آبرفتی و رسوبی را از همدیگر تمیز داد که هر یک از این کلاسها به نحوی با وضعیت آبهای سطحی و آبهای زیرزمینی در ارتباط هستند. مخروطهای رسوبی منبع سیلاب و آبهای زیرزمینی می باشند؛ درحالی که مخروطهای آبرفتی در مناطق خشک و در دشتهای دامنه ای تکوین و توسعه یافته و تنها منبع مهم آب چه از نظر منابع آب سطحی و چه آب زیرزمینی در چنین مناطقی می باشند.

8 منابع

[1] کرینسلی، دانیل؛ مطالعه ژئومورفولوژی وآب و هوای گذشته (پلایاهای ایران)؛ سازمان جغرافیایی کشور،1350.

[2] احمدی، حسن؛ ژئومورفولوژی کاربردی؛ ج 2، انتشارات دانشگاه تهران، 1377.

[3] آر.یو کوک و جی.سی. دورکمپ؛ ژئومورفولوژی و مدیریت محیط؛ ترجمه شاپور گودرزی نژاد؛ ج 1، انتشارات سمت، 1377.

[4] http://www.physicalgeography.net/fundamentals/10q.html

[5] احمدی، حسن؛ ژئومورفولوژی کاربردی؛ ج 1، انتشارات دانشگاه تهران، 1377.

[6] شایان، سیاوش؛ فرهنگ اصطلاحات جغرافیای طبیعی؛ انتشارات مدرسه، 1376.

[7] محمودی، فرج اله؛ ژئومورفولوژی دینامیک؛ چ 3، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1377.

[8] درویش زاده، علی؛ زمین شناسی ایران؛ انتشارات دانشگاه تهران، 1377.

کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است