جستجو در   
امکانات

کلام شیعی؛ دوره های تاریخی، رویکردهای فکری
پدیدآورنده : جبرییلی، محمد صفر
بازدید : 1212
تاریخ درج : 1386/1/29
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: فلسفه و کلام :: نقل :: کلام شیعی؛ دوره های تاریخی، رویکردهای فکری

کلام شیعی؛ دوره های تاریخی، رویکردهای فکری


محمّدصفر جبرئیلی·

چکیده

علم کلام مانند دیگر علوم سیر تحول و تطور خاص خود را دارد. بر همین اساس علمی تاریخمند است که به ارائه تصویر صحیحی از سیر تطور، بررسی تاریخی مسائل و مباحث آن نزد متکلمان در دوره ها و مراحل گوناگون تاریخ نیازمند است. متأسفانه این نکته مهم به طور معمول مورد غفلت متکلمان بوده است. اما ضرورت جدی آن در دهه های اخیر سبب شده است برخی به این مسأله توجه بیشتر داشته، و حتی جزء مواد درسی برخی از مراکز تخصصی این رشته تحصیلی قرار گیرد.

به همین جهت متکلمان امامیه به رغم برخورداری از وحدت هدف و امتیاز و ویژگی مشترک در عرضة مباحث کلام، رویکردهای متفاوتی داشته اند. ازجمله عوامل گزینش آن ها شرایط جغرافیایی و تاریخی است. گاهی در منطقه ای جغرافیایی و مقطعی تاریخی رویکردی مطرح بوده که در برهه و شرایط دیگری چنین نبوده است. نوشتار حاضر درصدد ارائه تصویر کلی از دوره های تاریخی کلام شیعی و معرفی اجمالی رویکردهای کلی متکلمان آن است.

واژه گان کلیدی: تحول و تطور، تاریخمندی، نقل، عقل و فلسفه، نص گرایی، عقل گرایی تأویلی، خردگرایی فلسفی.

_______________________________

· استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی

تاریخ دریافت: 10/9/1384 تأیید: 21/9/1384

قبل از طرح هرگونه بحث و ارائه فهرستی از مراحل، دوره ها و رویکردهای فکری در کلام شیعی یادآوری دو نکته لازم است.

الف. تحول پذیری علم کلام

علم کلام بسان علوم دیگر در طول تاریخ خود تطوراتی را پشت سرگذاشته و مسائل جدیدی را پرورده است. ماهیت و رسالت علم کلام ایجاب می کند که متحول و پویا باشد تا بتواند پاسخگوی پرسش ها، شبهات و اشکالات جدید در باره عقاید دینی بوده تا بتواند رسالت خود را عملی کند.

تطور وتحول

تطور و تحول در علم کلام به منزلة تحول در ماهیت آن نیست بلکه مراد این است که متکلم مسائل کلامی جدید را به خوبی شناخته با بهره گیری از روش های مناسب آن ها را بررسی کند، بنابراین هرگونه تطور و تحولی را باید در مسائل علم کلام - نه موضوع یا غایت و حتی روش های کلی آن - جست.

برای تبیین این نکته، تذکر این مطلب لازم است که معرفت های لازم برای هر متکلمی دو گونه است:

الف. معرفت های ثابت و همیشگی که عبارتند از:

1. آشنایی کافی با مبانی دینی که از طریق قرآن و حدیث به دست می آید.

2. آشنایی با مبانی عقلی و فلسفی؛

3. آشنایی با روش های گوناگون استدلال از جنبه صورت و ماده.

ب: معرفت های متحول که عبارتند از:

1. شناخت مسائل کلامی هر زمان؛

2. آگاهی به زبان و اصطلاحات مخاطبان؛

3. معرفت ها و دانش هایی که زمینه ساز طرح مسایل جدید بوده و یا در تبیین مسایل کلامی، متکلم را یاری می دهد.

آنچه که سبب تحول و تطور در علم کلام می شود معرفت هایی از گونه دوم است. (ربانی گلپایگانی، 1381: 121-123)

مطالعه آثار متکلمان از گذشته های دور تاکنون، مقایسه دو کتاب قدیمی الاعتقادات

شیخ صدوق (381 ق )، تصحیح الاعتقاد شیخ مفید (413 ق ) و گذری بر اوائل المقالات او، و نگاهی به کشف الحق و نهج الصدق علامه حلی (726 ق )، بیانگر این نکته است. این مطلب از مقایسه مباحث و مسائل کلامی نیز به دست می آید. مسائل کلامی در آغاز به صورت ساده و محدود مطرح شده ولی به تدریج دامنه گسترده ای یافته است.

برای نمونه بحث دربارة امامت از زمان حضور تا غیبت صغری و از آن هنگام تا عصر خواجه نصیرالدین طوسی (672 ق ) به طور قطع سیری متحول و تطوری پویا داشته است، از زیر مجموعه ها و مبانی این بحث می توان از قاعده لطف سخن گفت که با گذار از تطوری که پشت سرگذاشته است در زمان خواجه نصیر به اوج خود رسید که «وجوده لطف و تصرّفه لطف آخر و عدمه منا» (علامة حلی، 1422ق: ص491).

علامه شبلی نعمانی تطور فکری مسلمانان درباره صفات خدا را در شش مرحله مطرح کرده است (شبلی نعمانی، 1328: ص 12-14).

در اینکه علل تطور و گسترش مباحث و مسائل کلام چیست؟ بعضی آنرا معلول بسط و گسترش فلسفه می دانند. برخی تکامل علوم غیردینی را عامل آن می دانند( سروش، 1375: ص280-281) و اما به نظر می رسد افزون بر دو عامل یاد شده عوامل دیگری از جمله تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نیز در تحول علم کلام مؤثراند. (ربانی گلپایگانی، همان: 123-124).

بررسی این عوامل و حدود اثرگذاری آن ها مجال بیشتری می طلبد.

ب. تاریخمندی علم کلام

نظام و قواعد عقاید و مباحث علم کلام تاریخی است و در گذر روزگار شکل گرفته و پدید می آید(سبحانی، 1382: ج1،ص6؛ سروش، 1375: ص99 و 100). هر نسلی به نسل پیشین موضوعی یا انگاره ای کلامی و یا ساختاری نظام مند می افزاید. این واقعیت را می توان با تتبع تاریخی در کتاب های عقاید و کلام دریافت کرد و از ظهور و بروز مباحث و موضوعات کلامی و سیر تاریخی آنان اطلاع حاصل کرد.

مطالبی که در ادامه تقدیم خواهد شد بیانگر رابطه دقیق و وثیق دو علم کلام و تاریخ است. به طور قطع نگاه به مباحث کلامی بدون لحاظ تاریخی آن و همچنین نگاه تاریخی به مباحث کلامی بدون توجه به سیر تطور آن ها افزون بر این که ممکن است آموزه ها و

عقاید کلامی را با مشکل مواجه کند ما را از شناخت صحیح آموزه های کلامی محروم می نماید (فرامرز قراملکی، 1378: ص522).

بدون لحاظ تاریخی، برخی از آموزه های کلامی با چالش جدی مواجه می شوند. مثلاً مباحثی دربارة صفات پیامبر? و امام ? مانند: علم غیب، معجزه ها، عصمت و... از این قبیل است.

توجه به این مساله در الاهیات مسیحی سابقه ای دیرینه دارد، آن ها مباحث کلامی و فلسفی را بیش تر با نگاه تاریخی بررسی می کنند[1].

استاد شهید مرتضی مطهری? که به طور جدی دغدغه این مسائل را در ذهن داشته بر آن تاکید می کرد[2] یکی از امتیازات تفکر غرب را همین می داند که: در تحولات جدید اروپایی یکی از موضوعات مفیدی که نظر دانشمندان را جلب کرد مطالعه تاریخ حیات علوم و فنون بود. (مطهری، 1360: ج 6، ص 522).

متأسفانه در فرهنگ اسلامی و تفکر مسلمانان این مساله مورد غفلت بوده است. البته در دهه های اخیر اقداماتی صورت گرفته است (چنان که آثاری از اهل سنت و شیعه نام برده خواهد شد) با اینکه خاورشناسان غربی در این جهت تحقیقات گسترده ای انجام داده و آثاری تالیف کرده اند.[3]

استاد شهید مطهری می نویسد:

علمای مشرق زمین که در هر فنی وارد می شدند فقط به جنبه های نظری مسائل می پرداختند و نظر به جنبه های تاریخی آن ها نداشتند (ر.ک: مطهری، همان).

لذا این مسأله به طور کلی مهجور و متروک و مورد غفلت اهل نظر بوده است.

استاد شهید به کاستی ها و اشکال های زیاد این مسأله که گاهی با بیان مورد و مصداق – نسبت به مسائل و افراد نیز همراه است – پرداخته است (جبرئیلی، 1374: ش12).

_______________________________

.[1] برای نمونه ر.ک: فلسفه و ایمان مسیحی از کالین براون، ترجمه طاطه وس میکائیلیان و مهمتر از آن فلسفة الفکر الدینی لویسه غردیه، ج قنواتی .

.[2] ایشان در فلسفه و کلام - البته بیشتر در فلسفه - در موارد زیادی به تاریخچه بحث ها پرداخته، و گاهی سیر تطور و یا عوامل و انگیزه های پیدایش آن را نیز مطرح کرده است. این جانب توفیق تنظیم اولیهّ این نکات را در فلسفه و کلام داشته ام، امید است توفیق تدوین نهایی و عرضه آن ها را نیز بیابم ان شاء اللَّه.

.[3] از جمله آن آثار عبارتند از:

فلسفة الفکر الدینی : ج قنواتی و لویس غردیه؛ العقیده و الشریعة فی الاسلام: گلدزیهر؛ اندیشه های کلامی شیخ مفید: مارتین مکدرموت؛ فلسفه و کلام اسلامی: مونتگمری وات؛ فلسفه علم کلام: هری ولفسن؛

ضرورت این مساله سبب شده است که در جهان اهل سنت - خصوصاً در قرن اخیر – بیش تر به این بحث پرداخته، و آثار قابل توجهی نیز منتشر و عرضه شود[1].

اما به هر حال این کار در تفکر شیعی جدید و نوپاست[2].

دوره های تاریخی علم کلام

دوره های تاریخی کلام شیعی را به جهات مختلفی می توان تصویر کرد، در این جا به اجمال دو جهت آن مطرح می شود.

الف: از جهت تحول ساختاری

که چند مرحله را می توان برای آن تصویر کرد[3]:

1. مرحله تکوین: عصر پیامبر اکرم? ؛

2. مرحله گسترش: عصر خلفای پیامبر اکرم ? تا اوایل قرن دوم هجری؛

3. مرحله تدوین موضوعی: قرن دوم و سوم هجری.

اولین فردی که در کلام شیعی به این کار اقدام کرد علی بن اسماعیل بن میثم تمار (179ق) بود. او کتاب الامامة و الاستحقاق را نوشت (ابن ندیم، الفهرست: ص217) بعد از او نیز کسان دیگری رساله هایی در موضوعات کلامی خصوصاً درباره توحید و عدل نوشتند (سبحانی، 1424 ق : ج1، ص 180-182) هر چند فقط موارد بسیار محدودی از این آثار در دسترس است اما به احتمال زیاد این آثار رساله های خیلی کوتاه و مختصر بوده اند، چنانکه رساله امام رضا? و عبدالعظیم حسنی چنین بوده است ( سبحانی، 1413: ص 15-19). این مرحله در قرن سوم گسترش یافت و در قرن چهارم به اوج خود رسید.

_______________________________

.[1]از جمله می توان آثاری مانند: من العقیدة الی الثوره دکتر حسن حنفی – به ویژه جلد اول- فی علم الکلام (سه جلد) از دکتر احمد محمود صبحی؛- تاریخ الفکر الفلسفی (3 جلد) از سامی النشار نام برد.

.[2] مقالات و آثاری از علامه آیت اللَّه سبحانی در رسائل و مقالات و طبقات المتکلمین؛ - استاد علی ربانی گلپایگانی درآمدی بر علم کلام؛ - دکتر غلامحسین دینانی، مقالاتی از مجموعه سه جلدی ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام؛ و مرحوم علامه طباطبایی در جاهایی از المیزان از جمله جلد 5 / 272 - 278 و همچنین اثر ارزشمند شیعه در اسلام که آغازگر این بحث است.

[3]. ر.ک: من العقیدة الی الثورة (جلد اول) المقدمات النظریه. (الفصل الثانی) بناء العلم.

تاریخ علم کلام، علامه شبلی نعمانی، ترجمه سید محمدتقی فخرداعی گیلانی (جلد اول)

درآمدی بر علم کلام، علی ربانی گلپایگانی، فصل یازدهم. از دیروز تا امروز (مجموعه مقاله ها و سفرنامه ها) دکتر سید جعفر شهیدی، مقاله مراحل تاریخی تطور فکری - عملی شیعه.

4. مرحله تبیین و تنظیم موضوعی؛ قرن سوم و چهارم

در این مرحله متکلمان امامی با توجه به ظهور و بروز تفکرهای رقیب مانند معتزله، اهل حدیث و... و همچنین غیبت امام ، مسائل کلامی را براساس مکتب اهل بیت ? تبیین کردند و آن ها را در موضوع های خاصی تنظیم و شبه های وارده را نیز پاسخ گفتند. در همین جهت ابوسهل اسماعیل نوبختی (311 ق ) کتابی تحت عنوان التنبیه در امامت نوشت، ابن قبه الانصاف را در همین موضوع تالیف کرد. شیخ صدوق (381 ق ) التوحید در صفات و نفی تشبیه، و کمال الدین و تمام النعمه را در موضوع غیبت تدوین کرد و ... .

5. مرحله ساختارمندی؛ قرن پنجم و ششم

شیخ مفید (413 ق ) - چنانکه بحث مفصل آن خواهد آمد - کلام امامی را ساختارمند کرد، سید مرتضی (436 ق ) و شیخ طوسی (460) و دیگران آنرا به کمال رساندند.

6. مرحله تحول و تکامل؛ قرن هفتم

خواجه نصیرالدین طوسی با چینش و تنظیمی جامع و روشی نو و ابتکاری کلام را به اوج تحول و تکامل رساند (ربانی گلپایگانی، 1382: ص8).

7. مرحله شرح و تلخیص؛ قرن هشتم تا چهاردهم

بیشتر آثار کلامی، شرح و یا تلخیص آثار گذشته و خصوصاً اثر ماندگار خواجه نصیرالدین یعنی تجرید الاعتقاد بود که شوارق الالهام محقق عبدالرزاق لاهیجی (1072 ق ) از نمونه های عالی آن است[1].

8. مرحله اصلاح گری و پویایی؛ نیمه دوم قرن چهاردهم و...

این مرحله بعد از دوره طولانی فترت که بر اثر عوامل سیاسی، اجتماعی، فکری پیش آمد و در قرن سیزده و چهارده قمری توسط سید جمال الدین آغاز و بدست شیخ محمد عبده،[2] علامه طباطبایی، شهید مطهری، شهید صدر و دیگران به سیر تکامل خود ادامه داده و اکنون با قوت تمام ادامه می یابد.

_______________________________

.[1] جهت اطلاع از شرح ها و تعلیقه ها بر تجرید الاعتقاد، ر.ک: دانشنامه جهان اسلام 6 / 578 – 579؛ کتابشناسی تجریدالاعتقاد، علی صدرایی خویی و سیدمحمود مرعشی( 239 شرح، حاشیه و تعلیقه را معرفی کرده اند).

.[2] شیخ محمد عبده (م 1323 ق). او با اینکه از اندیشمندان جهان اهل سنت و دانش آموخته الازهر مصر است اما تحت تاثیر استاد شیعی اش سید جمال الدین اسدآبادی کلام اشعری را اصلاح کرد و به جهاتی هم توانست بر اندیشمندان شیعی نیز اثر بگذارد. ر.ک: مدخل مسائل جدید در علم کلام، آیت الله سبحانی 1/9؛ فرق و مذاهب کلامی، علی ربانی گلپایگانی / 198.

ب: از جهت رویکرد

دوره های تاریخی علم کلام خصوصاً کلام شیعی را از جهت رویکرد می توان چنین بررسی کرد.

1. کلام عقلی و نقلی؛ عصر حضور امامان? ؛ کلام شیعه در نخستین مرحله دارای صبغه عقلی و نقلی است یعنی هم به تحلیل ها و تأمل های عقلی ارج می نهد و هم استناد به وحی را در دستور کار خود قرار می دهد[1].

اوج این روی کرد در زمان حضور امام امیرمؤمنان?، امام صادق ? و امام رضا? تحقق یافته است.

2. کلام نقلی؛ دوره دوم حضور تا کمی بعد از غیبت صغری (329 ق) تا شیخ صدوق (381ق).

مراد از دوره دوم حضور عصر امامت امام رضا? - خصوصاً در مدینه - و امامان بعد از ایشان است[2].

3. کلام عقلی؛ در قرن پنجم تا ششم؛ شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی و...

4. کلام فلسفی؛ قرن هفتم، خواجه نصیرالدین طوسی.( 672)

5. کلام با غلبه اخباری گری؛ زمان علامه مجلسی (1111 ق)، محمد محسن فیض کاشانی (1092 ق )...

6. کلام با رویکردی ترکیبی از عقل، نقل و فلسفه[3]؛ دوره معاصر: قرن چهارده تاکنون.

بنیانگذار این روی کرد صدرالمتالهین شیرازی (1050 ق) است. او افزون بر آن سه، مبانی و مفاهیم عرفانی را نیز به خدمت گرفته و دین را با عقل و اشراق همساز می کند (نصر، 1371: ص 42).

_______________________________

.[1] ر.ک: امام علی و فلسفه الهی، علامه طباطبایی، سیری در نهج البلاغه، شهید مطهری، یادداشتهای استاد شهید مطهری، جلد 9، فلسفه الهی از منظر امام رضا?، آیت اللَّه جوادی آملی.

[2]. نگارنده دلایل خود را بر این مطلب در نوشتار دیگری آورده است و علل این نگاه منفی - عامه شیعیان نه امامان و نه عالمان و اندیشوران - به علم کلام را نیز مطرح کرده است. ر.ک به مقاله کلام اسلامی؛ عوامل و زمینه های پیدایش در همین شماره.

.[3] استاد سبحانی عنوان اثر ماندگار خود را «الاهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل» نهاده است. البته باید به رویکرد مکتب تفکیک نیز که زمان حاضر مطرح شده ومورد نقد و بررسی و احیاناً تأیید برخی از صاحب نظران نیز هست، توجه داشت.

رویکردهای کلامی امامیه

چنانکه از تقسیم دوم معلوم می شود رویکرد های رایج میان متکلمان شیعی عبارتند از:

1. نص گرایی؛

2. عقل گرایی تأویلی؛

3. خردگرایی فلسفی.

1. نص گرایی:

«نص» واژه ای است که دست کم دو کاربرد دارد. گاهی در مقابل ظاهر به کار می رود (طریحی، 1362: ج4، ص 184) و گاهی نیز به معنای «نقل» است و در مقابل «عقل» مطرح می شود، مقصود از« نص» در این نوشتار کاربرد دوم آن است و مراد از آن نقل هر متنی است که ریشه در وحی داشته باشد، به عبارت دیگر نقل وحیانی که شامل قرآن و حدیث می شود (شهید صدر، 1359: ص10، ابوزید، 1998: ص125).

الف. تعریف

نص گرایی[1] نظام فکری است که بر نصوص دینی جمود ورزیده و اندیشه بشری را از دستیابی به توجیه و تبیین عقلانی بسیاری از معارف دینی ناتوان می پندارد. این روش یگانه مرجع و منبع دستیابی به معارف دینی را نصوص و ظواهر کتاب و سنت می داند. (مفید، 1413: ج7، ص22، شهید صدر، 1395: ص 35).

پیروان این رویکرد هر چند همه در یک مرتبه نیستند، اما بی اعتنایی به عقل ویژگی مشترک آنان است. ( کریمی، 1382: ص 78، اقبال آشتیانی، 1375: ص40) از دیدگاه این روش، راهنمایی عقل فقط تا زمانی سودمند است که دست ما را در دست رهبران دینی قرار دهد و از آن پس باید خود را خادم شریعت بداند و دنباله رو ظواهر آیات و روایات باشد. نص گرایان در مواردی در جایگاه دفاع از آموزه های دینی از ادله عقلی بهره می گیرند اما معتقدند که اگر عقل در پی فهمی عمیق تر و فراتر از آنچه از ظواهر الفاظ کتاب و سنت

_______________________________

.[1] برخی، از آن تعبیر به «بیانگرایی» و «نص بسندگی» کرده اند( علی دوست، قبسات، ش 34، ص 78) اما به نظر می رسد «بیان گرایی» مناسب نباشد زیرا عقل نیز در مقام بیان حکم شرع است (جوادی آملی، 1381: ص127، 129، 131، 140، 141، 144) خصوصاً اینکه امام ? فرموده است: «ان للَّه علی الناس حجتین...» (کلینی، 1365: ج1، ص 129). «نص بسندگی» برای ظاهرگرایان اهل سنت مناسب است، امّا برای اهل حدیث شیعی تناسب ندارد. چرا که آنان همیشه و همه جا به نص بسنده نمی کنند و چه بسا از عقل هم (البته به صورتی محدود) بهره می گیرند.

بر می آید باشد ره به جایی نخواهد برد.(یوسفیان و شریفی، 1383: ص 123)

ب. سیر تاریخی نص گرایی:

این رویکرد دنباله رو جریان حدیث گرایی شیعه در دوره حضور امامان ? و خصوصاً دوره دوم یعنی امام رضا? و بعد از آن است. زیرا کلام شیعی بعد از امام صادق ? به مرور توجه بیشتری به حدیث پیدا کرد و در زمان امام رضا? و بعد از آن به اوج خود رسید (مدرسی طباطبایی، 1374: ص 173) و در عصر غیبت حضرت حجت ? توسط شیخ صدوق غالب و حاکم بر تفکر شیعی شد (همان، یوسفیان و شریفی، 1383: ص 163) نص گرایان خود در برخورد با حدیث دو رویکرد متفاوت در پیش گرفتند (سبحانی، 1382: ج 1، ص 198).

أ. گروهی بر شیوه اهل حدیث و حشویه اهل سنت (سبحانی، 1382: ج 1، ص 198) با حدیث برخورد می کردند. اینان طرفدار بی قید و شرط احادیث بودند و بر این باور بودند که می بایست در مباحث دینی تنها بر اقوال امامان ? استناد کرد. (مدرسی طباطبایی، 1368: ص 38؛ جعفریان، 1378: ج2، ص 170).

این گروه به علت برخوردار نبودن از استدلال و مبنای اجتهادی و نداشتن هیچ گونه فکر نو مورد اعتنا قرار نگرفته و در منابع فقهی و کلامی به نظرات آنان استنادی نشده است (همو، 1362: ج 1، ص 46) کسانی چون ابوالحسین علی بن عبداللَّه بن وصیف (366 ق) از این جمله اند (سبحانی، 1382: ج1، ص118)؛

ب. گروه دوم کسانی بودند که به نقل حدیث همراه با نقد - البته نقدی محافظه کارانه- عقیده داشتند. (الجابری، 1386 ق: ص 201) اینان روایات را با اصول درست علم رجال و حدیث نقادی می کردند و هر روایتی را با هر کیفیت و وضعی نمی پذیرفتند. (مدرسی طباطبایی، 1368: ص 38؛ خونساری، 1390: ج 6، ص 134؛ شیخ طوسی، همان: ص 237 و 238).

اینان نیز در مباحث دینی تنها بر اقوال معصومان علیهم السلام استناد می کردند و لذا بیش تر به جمع و تدوین مجامع دینی می پرداختند و از استدلال های عقلی و کلامی- که اتفاقاً پیش از آن مورد استفاده کسانی چون هشام بن حکم ، مومن طاق، علی بن اسماعیل بن میثم و فضل بن شاذان بود که البته مورد تایید امامان شیعی نیز قرار داشت- دور بودند، به همین جهت شیعه امامیه مدتی از تداوم در بحث ها و فعالیت های کلامی بی بهره بود و تنها در جهت دفاع از آموزه های دینی و خصوصاً در دو مسأله توحید و امامت بحث های کلامی داشت که البته آن ها نیز جنبه نقلی به خود گرفته بود (رحمتی، علوم حدیث: ش

30، ص 198-200). خواه به صورت نقل متن احادیث و یا مفاد و مضمون آن ها (الجابری، همان، ص 193؛ صدر، 1395، ص35؛ ابن ادریس، 1414: ج1، ص50 و 51).

ج. روش کلامی

با توجه به سرآمد بودن شیخ صدوق در بین نص گرایان، روش او در طرح مسائل کلامی می تواند بیانگر روش دیگر پیروان این روی کرد فکری کلامی باشد:

او هر گاه به دنبال حل مشکل اعتقادی یا در پی پاسخ به مساله عقیدتی بود سعی می کرد به جای دلیل و برهان (البته با استناد به کتاب و سنت و عقل صائب) حدیث و یا احادیثی نقل کند حتی مباحثی که در رساله اعتقادات الامامیه و کتاب الهدایه او آمده است. تمامش احادیثی است که گاهی قطعه هایی از چند حدیث کنار هم قرار گرفته است، تا یک مساله عقیدتی را بیان کند. در عین حال او به آرا و عقاید کلامی نیز اعتقاد داشت، لذا هر حدیثی که ظاهر آن با عقاید کلامی مورد اتفاق مثلاً در توحید و عدل مخالف بود، به تفسیر و توجیه آن می پرداخت. (مکدرموت، 1372: ص 485).

علامه مجلسی نیز با همین صراحت به روش کلامی او پرداخته است، او بعد از نقل کامل بیانیه صدوق درباره مذهب امامیه، تصریح می کند هر چند برخی از مطالب املا شده در این بیانیه، با آرای مشهور نزد امامیه سازگاری ندارد، آن را از این جهت ذکر کرده است که ابن بابویه صدوق، از عالمان بزرگ پیشین امامیه بوده و چون کمتر از آرا و اهوا پیروی می کرده و تابع آثار رسیده از امامان? بوده است. سخنان او و پدرش در نزد بسیاری از صاحب نظران دین، هم ردیف نصوص روایی تلقی می شده است (مجلسی ، بی تا: ج10، ص405).

د. دستاوردهای نص گرایی

به رغم انتقادهایی که به این رویکرد کلامی وارد است، نباید از دستاوردها و آثار و برکات آن غفلت ورزید. که مهم ترین آن ها عبارتند از:

1. ثبت، ضبط و حفظ احادیث و روایات کلامی پیامبر اکرم ? و امامان اهل البیت ?: با مراجعه به آثار بر جای مانده از دو مکتب نص گرایی و عقل گرایی وجود این اثر ارزشمند کاملاً نمایان است. آثاری مانند: اصول کافی کلینی، التوحید و کمال الدین و تمام النعمه شیخ صدوق بر تارک تفکر کلامی شیعی می درخشد.

2. مبارزه با غلو و غلوگرایی

اهمیت و پیامدهای منفی و زیانبار بحث غلو سبب شد تا عالمان دغدغه مند شیعی

برای از بین بردن این تفکر و قطع ریشه های آن، تلاش کنند.[1] جالب آن است که پیروان دو روش عقل گرایی و نص گرایی هر دو در این جهت اقدام کرده اند. هر چند متاسفانه اختلاف آنان در حد و مرز غلو، به جهت دیگری مشکل ساز بوده است. مشایخ قم (نص گرایان) کسانی را که قائل به سهو النبی? نبودند غالی می دانستند در حالی که شیخ مفید و دیگر عقل گرایان آنان را مقصر می شناختند. ( مفید، 1413: ج5، ص135 و 136).

باید پذیرفت اگر مبارزه نص گرایان و از جمله شیخ صدوق با غلو و غالیان نبود، چه بسا ممکن بود که این مسیر با جدیت بیشتر معتقدان به این اندیشه پیش برود و مشکلات جدی برای تفکر ناب کلام امامی بوجود آورد. متاسفانه همان مقدار نیز در طول تاریخ برای تفکر شیعی امامی مشکل ساز بوده است در گذشته «ملل و نحل» شهرستانی[2] و در دوره معاصر آثار رشیدرضا[3] احمد امین مصری بیانگر این امر است.

در همین جهت بود که شیخ صدوق بر دیدگاه های کلامی و فقهی خود پا فشاری می نمود از جمله، قول به « سهو النبی» ،[4] علم امامان و منشأ آن را تبیین و تصریح نمود.[5] کلام امام علی ? «انا عبد من عبید محمد? را برای دفع هرگونه برداشت نادرستی با صراحت تفسیر کرد. (رک: همان، ص 170) مخالفت خود را با «شهادت ثالثه» به عنوان فصل اذان با صراحت و به طور مکرر اعلام نمود.[6]

_______________________________

.[1] ر.ک: غالیان، کاوشی در جریان ها و برایندها / 19 - 22. حدود بیست اثر نام برده شده و 169 - 171، نام چهارده اثر که فقط تا پایان قرن سوم نوشته شده است آمده است.

.[2] ر.ک: ملل و نحل 1/131. او غلاة را گروهی از شیعه می داند.

.[3] ر.ک: الشیعه و السنة، رشید رضا عصمت امامان را حاکی از غلو می داند و معتقد است که شیعیان قائل به الوهیت بعض آنان هستند. جهت اطلاع بیشتر از مدعیات او ر.ک: الغدیر 3/266 - 288.

.[4] من لایحضره الفقیه 1/359 و 360 قال ? ، ان الغلاة و المفوِّضه - لعنهم اللَّه - ینکرون سهو النبی? و یقولون: لو جاز ان یسهو? فی الصلاة ابجازان یسهو فی التبلیغ لان الصلاة علیه فریضه کما ان التبلیغ غیرفریضه و هذا یلزمنا.

.[5] التوحید، 302..هذا تصدیق قولنا فی الائمه ان علم کل واحد منهم مأخوذ عن ابیه یتصل ذلک بالنبی? ،

.[6] ر.ک: همان باب 34 فی تفسیر حروف الاذان و الاقامه، در حدیثی از امام کاظم ?به تفسیر امام علی? از فصول اذان پرداخته است که شهادت ثالثه جزو آن ها نیست، چنان که فصل حی علی خیر العمل هم ندارد که شیخ صدوق می گوید: انما ترک الراوی لهذا الحدیث ذکر حی علی خیر العمل للتقیه. بیان صریح تر او را در من لایحضره الفقیه 1/290 ببیند.

ه . شخصیت ها

چنان که گفته شد در این گرایش دو نگرش افراطی و اعتدالی وجود داشته است.

هر چند پیروان نگرش افراطی - تا قبل از ظهور ملا محمدامین استرآبادی (م 1036ق) - نه زیادند و نه مطرح و نه دارای طرفدار، بلکه فقط از علی بن عبداللَّه بن وصیف (م. 366 ق ) نام برده شده است. اما پیروان نگرش اعتدالی هم زیادند و هم مطرح و هم در طول زمان طرفداران زیادی داشته اند. میان قدما، شخصیت های زیاد را می توان نام برد:

1. محمد بن حسن الصفار قمی (م. 209 ق )، 2. ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد برقی (274 ق )، 3. سعد بن عبداللَّه بن ابی خلف اشعری (م. 301 ق )، 4. محمد بن یعقوب الکلینی (م. 329 ق )، 5. محمد بن علی بن بابویه الصدوق (م. 381 ق ).

2. عقل گرایی

الف. تعریف

عقل گرایی مفهوم عامی است که بر هر گونه نظام فکری، فلسفی که نقش اساسی را به عقل می دهد اطلاق می شود و در مقابل نظام های فکری مانند «ایمان گرایی»، «نص گرایی»، «شهودگرایی» و «تجربه گرایی» مطرح می شود.

آنچه اینجا مورد نظر است «عقل گرایی» در مقابل «نص گرایی» است که مقصود از آن نظام و یا مکتب فکری است که در برابر معارف وحیانی بر نقش قوه عقل نیز در کسب معرفت تاکید دارد و علاوه بر ارج و حرمتی که برای عقل قائل است آن را ابزاری برای کسب شناخت و معرفت می داند (شهید صدر، همان: ص 35؛ یوسفیان و شریفی، همان: ص45) و درصدد است تا گزاره های کلامی را با استدلال عقلانی تبیین نماید، پیروان این روش فکری حجیت و اعتبار عقل را پذیرفته اند و اصول و مبادی عقلی را شالوده معرفت بشری می دانند و معتقدند بدون به رسمیت شناختن خرد و اصول عقلی هیچگونه معرفتی برای انسان حاصل نخواهد شد و معارف دیگر اعم از حسی، تجربی و وحیانی، مبتنی بر مبادی عقلی است (ربانی گلپایگانی، 1381: ج1، ص43). آنان با اعتقاد به هماهنگی بین عقل و نقل، می گویند: همان گونه که وحی و شریعت منبع معرفت انسانی است، عقل نیز از منابع معرفت و شناخت انسانی است، و از آنجایی که هر دو از حقیقت عینی و خارجی گزارش می کنند. گزارش آن ها هماهنگ با یکدیگر است (جوادی آملی: همان؛ ص 126، یوسفیان و شریفی، همان: ص 38 و 39).

اما ممکن است در مواردی بین این دو منبع معرفتی، تعارضی پیش آید؛ در آن صورت کدام یک را باید انتخاب کرد؟ پیروان برخی از مکاتب مانند «اشاعره» بیش تر تمایل به گزینش نقل دارند،[1] «معتزله» متمایل به انتخاب عقل اند[2] و «اهل حدیث» نیز چون عقل را به حساب نمی آورند، قائل به تعارض بین عقل و نقل نخواهند بود[3] بیش تر و شاید تمام شیعه بر آنند که حد وسط را بگیرند و آن دو را باهم جمع کنند لذا عقل را بر می گزینند گرچه نقل را به کلی طرد نمی کنند بلکه آنرا براساس عقل تأویل می کنند و اگر در موردی ظاهر دلیل نقلی با دلیل عقلی مبرهن، هماهنگ نبود، دلیل عقلی به منزله دلیل لبی متصل یا منفصل است که می توان با آن در ظاهر نقل تصرف کرد (جوادی آملی، همان: ص 148).

ب. ویژگی

ویژگی اصلی این روش «اعتدال» و «میانه روی» آن است. شیعه امامی براساس آموزه های قرآنی و برخورداری از مکتب اهل بیت ? به رغم فراز و فرودهایی که عقل گرایی داشته است، مانند جهان اهل سنت دچار افراط و تفریط نشده است و با تعدیل عقل گرایی معتزله و گرایش تفریطی اهل حدیث و اشاعره هر دو عنصر عقل و وحی را در نظامی پویا به کار گرفته است و زیاده روی های معتزلی در استفاده از عقل منزه است چنان که از جمود مقلده و اشاعره بر ظواهر شرعی نیز کنار است. (شهیدصدر، همان: ص 35). شیخ مفید را که بنیان گذار این روش است مؤسس «کلام میانه» نام نهاده اند که در مقابل «کلام متقدم» یعنی عصر دوم حضور و نص گرایی شیخ صدوق و «کلام فلسفی» نوبختی ها به پاخاسته است.[4] او با هدف اصلاح استدلالات عقلی متکلمان پیشین (نوبختی ها) و روی آوردن به روشی میان استدلال عقلی و تفسیر ادله نقلی به طرح و

_______________________________

.[1] از نظر متفکر اشعری، عقل مستمع خوبی است، نه متکلم، و هرگز قدرت بیان چیزی را از خود ندارد. دین شناسی / 140.

[2] .بشر بن معتمر (م.210)، (رئیس مدرسه بغداد) می گوید خداوند عقل را برکت دهد که در آسانی و دشواری با آدمی همراه است (للَّه در العقل من رائد - و صاحب فی العسر و الیسر).

.[3] اینان جمود بر ظواهر دینی را - حتی در اصول اعتقادات - وجهه همت خویش کرده اند و هر گونه تعمق و تدبر یا اندیشه عقلی در معانی دینی را به شدت محکوم و مردود می دانند. دین شناسی / 125.

[4]. برخی نیز او را میان حدیث گرایی ابن بابویه و اعتزال بصری عقلی گریانه تر سیدمرتضی قرار می دهند. اندیشه های کلامی شیخ مفید/6.

تاسیس و تبیین این روش اقدام کرد. ( سبحانی، 1379: ص450؛ پاکتچی، 1383: ج12، ص324).

روش اعتدال گرایی[1] شیخ مفید را می توان از مقایسه آرای او و نوبختیان در مسائل مربوط به «وعید» و «امامت» به دست آورد. دلیل عدول او از مواضع نوبختی ها گاه استدلالات عقلی و پرهیز از مواضع افراطی و گاه پیروی از اخبار امامان اهل بیت ? است. (پاکتچی، 1381: ج 10، ص 165).

با توجه به این ویژگی می توان روی کرد و روش عقل گرایی را چنین تعریف کرد:

تبیین اجتهادی و کاویدن ظرایف اصول دین با بهره مندی از قواعد و سنن قابل قبول عقلی و مأثورات دینی بدور از تاثّر از اندیشه های فلسفی و عرفانی (ملکی میانجی، 1379: ج 2، ص 298).

ج. سیر تاریخی

چنان که گفته شد در دوره غیبت تا پیش از شیخ مفید تفکر نص گرایی اهل حدیث حاکم بود (مدرسی طباطبایی، 1374: ص 173، عزیزی، 1384: ص317 و 321). نص گرایان در مسائل کلامی و فقهی به استفاده از عقل توجهی چندان نداشتند و به کاربرد آن خیلی معتقد نبودند، کار آنان دریافت حدیث، نقل آن و حداکثر تبویب و تنظیم آن خلاصه می شد. در این برهه از زمان شیخ مفید که عالمی فرزانه، مجتهد و فقیهی توانا و متکلمی برجسته بود، ظهور کرد. او برای گشودن راه استدلال و برهان و کاربرد عقل در کلام و فقه تلاش گسترده ای کرد. حد و حدود عقل را در کلام و فقه مشخص کرد و پیامدهای زیانبار تفکر حدیثی صِرف را گوشزد نمود.

البته حدود یک قرن پیش از او ابن قبه رازی (م 319) با همین روی کرد به مباحث کلامی پرداخت اما با توجه به سیطره نص گرایی، او در سایه بود ضمن این که از هر جهت موقعیت شیخ مفید را نداشت.

_______________________________

[1]. این ویژگی در فقه این مکتب نیز جریان دارد. شیخ مفید همان گونه که در کلام، روشی میانه میان حدیث گرایی شیخ صدوق و عقل گرایی فلسفی نوبختی ها بوجود آورد، در فقه نیز مشرب فقهی جدیدی را براساس قواعد و اصول منظم پایه گذاری کرد. این شیوه راه میانه ای بین روش «حدیثی» شیخ صدوق و شیوه «قیاسی» ابن جنید بود. او از شیوه استادش ابن جنید نیز با شدت توأم با احترام انتقاد کرده و با برهان قوی آن را رد می کرد و کتاب هایی مانند «النقض علی ابن جنید فی اجتهاد الرأی» را در همین جهت نگاشت. (ر.ک: مقدمه ای بر فقه شیعه / 42 و 43. تاریخ فقه و فقهاء / 145. المعالم الجدیده / 25)

و لذا روش عقل گرایی که توسط شیخ مفید تاسیس گردید به واسطه شاگردان برجسته او ادامه یافت. سید مرتضی با الذخیره و کتاب ها و رساله های کلامی بسیار، ابوصلاح حلبی (447 ق) با تقریب المعارف، کراجکی (449 ق) در کنزالفوائد و شیخ طوسی با تمهید الاصول و دیگر آثار کلامی خود، در همین جهت قدم برداشتند. البته موافقت در روش به معنای هماهنگی کامل آرای آنان در همه مسائل نیست، اما در مسائل اصولی و بنیادی معمولاً اتفاق نظر دارند گرچه در مسائلی نیز دیدگاه های آنان با یکدیگر متفاوت است.[1]

در هر صورت این روش به دست سدید الدین حمصی رازی با المنقذ من التقلید ادامه یافت آنچه که وی بنای ستیز با آن را داشته است اعتقاد بی استدلال و مقلِدانه در اصول دین بوده است که وی از دوری آنان از استدلال و روی کرد ایشان به تقلید در اصول سخن گفته است ( ابن طاووس، 1375: ص 185).

عبدالجلیل قزوینی صاحب کتاب النقض خود را پیرو این گروه و متعلق به اصولیه عقل گرایان استدلالی می داند ( پاکتچی، همان: ج 10، ص 166). نجم الدین ابوالقاسم جعفر بن حسن بن سعید (676 ق ) مولف المسلک فی اصول الدین از آخرین کسانی است که پای بندی خود را به این روش حفظ کرده است[2].

ه . آثار و دستاوردها

روش عقل گرایی تاویلی توانست حداقل دو اثر و دستاورد عمده و ماندگار برای کلام شیعه به بار آورد (خامنه ای، 1374: ص 577 – 605).

1. هویت بخشی و استقلال به کلام شیعه: یکی از عواملی که گسترش وامداری کلام شیعی به کلام اعتزال را در پی داشت[3]، عدم استقلال و برخوردار نبودن کلام شیعی از

_______________________________

.[1] چنانکه قطب الدین راوندی (573 ق) در رساله ای اختلاف بین مفید و مرتضی را در حدود 95 مساله بیان کرده است و افزوده است که اگر می خواستم در این باره استیفا کنم این کتاب بیشتر به درازا می کشید. (کشف المحجة، رضی الدین ابی طاووس، 30/ 64. خاندان نوبختی / 177.)

[2].او در مقدمه کتاب خود می نویسد: فانه لما کان الخوض فی تحقیق العقائد من انفس الفوائد و اعزّ الفرائد و جب علی کل ذی فطنة ان یصرف رویته الی استخراج حقائق ها و کشف غوامضها و دقائق ها... المسلک فی اصول الدین، آستان قدس رضوی / 33.

.[3] به رغم تلاش متکلمان شیعی از شیخ مفید تاکنون متأسفانه هنوز بسیاری از مستشرقان و اسلام شناسان غربی همان تلقی را از شیعه دارند، مایکل کوک (م. 1940م) معتقد است: امامیه کلام را از معتزله گرفته است، هر چند در موارد زیادی با هم فاصله گرفتند. رک: امر به معروف و نهی از منکر در اندیشة اسلامی 1/368.

هویتی مشخص و نظامی مدون بود. شیخ مفیدکه خود به این نکته کاملاً آگاه بود توانست این کمبود را جبران کند و کلام شیعی را که قبلاً اساس و بنیانش توسط امامان اهل بیت? و صحابه بزرگواری مانند هشام بن حکم، عبدالعظیم حسنی. فضل بن شاذان و دیگران پی ریزی شده بود، به شکلی منظم و بدیع و در عین حال مستقل از معتزله و دیگر مکاتب کلامی رایج آن عصر درآورد.

2. ابداع و تاسیس روش منطقی در جمع عقل و نقل: قبل از شیخ مفید متکلمان شیعی یا گرایش به عقل گرایی معتزلی داشتند - مانند نوبختی ها - و یا نص گرا و کم توجه به عقل بودند - مانند شیخ صدوق - هر چند کسانی که روش اعتدال بین آن دو را داشتند نیز بوده اند، شیخ مفید که سرآمد عقل گرایان است با ابداع روش «عقل گرایی تاویلی» با ضوابط و معیارهای برگرفته از قرآن و سنت به ابداع روش معتدل و فراگیر در جمع میان عقل و نقل توفیق یافت.

د. شخصیت ها

اتقان و استحکام مبانی این روش، زمینه سازی و پیشینه آن توسط ابن قبه و دیگران، نفوذ مؤسس عالی مقام آن (شیخ مفید) و آثار ارزشمند و شاگردان ارجمندش، شخصیت های نامداری را در میان پیروان این روش به جامعه اسلامی - شیعی- تحویل داده است که برخی از آن بزرگواران عبارتند از:

1. ابن قبه رازی ، محمد بن عبدالرحمن (م. قبل از 319 ق)،

2. شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان (م. 413 ق)،

3. سید مرتضی ، علی بن حسین بن موسی (م. 436 ق)،

4. ابوصلاح حلبی، تقی بن نجم بن عبیداللَّه (م. 447 ق)،

5. ابوالفتح کراجکی، محمد بن علی بن عثمان (م. 449 ق)،

6. شیخ طوسی ، ابوجعفر محمد بن حسن (م. 460 ق)،

7. حمصی رازی، سدید الدین محمود (م. اوائل قرن 7 ق)،

3. خردگرایی فلسفی:

این روش با استفاده از عقل با بهره برداری از قواعد و اصول فلسفی به مباحث کلامی می پردازد. عقل در اصطلاح فلسفی عبارت است از قوه تنظیم معلومات بر حسب روابط ومناسباتی معین همچون روابط و مناسبات میان علت و معلول و میان اصل و فرع و نوع و جنس و نظایر آن ها (فولکیه، 1362: ص 80)

طبیعی است در این روش نیز پای بندی به کتاب و سنت محفوظ است. اما ورود و خروج مباحث و استدلال ها رنگ فلسفی داشته و به قواعد و اصول فلسفی و حتی فلسفه یونان باستان استناد می شود، هر چند از آیات و روایات نیز به عنوان موید بهره می گیرد.

الف. تعریف

بنابراین مقصود از فلسفی شدن کلام آن است که هدف های کلام با معیارهای فلسفی - نه با معیارهای کلامی - توجیه شود. و متکلم ابزارهای لازم را برای انجام وظایف خود از فلسفه وام بگیرد به تعبیر دیگر با مبنای صحیح فلسفی به بررسی و تبیین گزاره های کلامی بپردازد. و به تعبیر سوم به روش فیلسوفان مدعای متکلمان را اثبات کند. (شریف، 1362: ج 2، ص12، 71، 93).

ب. سیر تاریخی

کلام در جهان تسنن از عهد غزالی (505 ق)[1] و پیش از او در دوره امام الحرمین عبدالملک جوینی (478 ق ) تدریجاً بیش از پیش به فلسفه نزدیک شده بود، چنانکه شهرستانی (548 ق) در نهایة الاقدام فی علم الکلام ؛ فخررازی (606 ق) در المحصل؛ و سیف الدین آمدی (631 ق) در ابکار الافکار کلام را طوری به فلسفه آمیخته بودند که متشرعه و از جمله ذهبی و ابن حجر، آن ها را به گرایش های فلسفی منسوب نمودند، بعدها و در عصر ابن خلدون (732 - 808 ق ) – چنان که وی درباره کلام در عصر خویش اشاره می کند- به نحو آشکاری به فلسفه نزدیک شده بود ( ابن خلدون، 1375: ج 2، ص 947 و 948) و سرانجام در زمان قاضی عضدالدین ایجی (756 ق) مولف کتاب المواقف فی علم الکلام به جهت خلط کلی با فلسفه جوهر حیاتی خود را از دست داد (ر.ک: ابن خلدون، همان:

_______________________________

[1]. غزالی که خود از متکلمان است در علم کلام دو نقص دید به دو سبب،... سبب دوم آنکه: برهان کلامی مستند بر تقلید است یعنی متکلمان همواره بر یک سلسله مقدمات متکیند که مخالفان خود را بر پذیرفتن آنها مجبور می کنند. از قبیل اجماع ائمه یا آیات قرآن و اخبار و بیشتر کار ایشان، استخراج تناقضات مخالفان است و تسلیم نمودن آنها به لوازم مسلمات خود و این نوع استدلال در حق کسانی که به جز ضروریات، به چیز دیگری تسلیم نمی شوند نفع اندکی در بر دارد. و لذا از روش مدرسی متکلمان از این حیث که نتوانست هیچ نوع ایقان عقلانی فراهم آورد ناخرسند بود. هر چند عقاید آنان را درست می دانست و به همین جهت پیوسته اصطلاحات فلسفی به کار می برد و روش استدلال و احتجاج او مانند فلاسفه بود. بنابراین او یکی از بنیان گذاران مدرسه کلام فلسفی محسوب می شود. ر.ک: تاریخ فلسفه در جهان اسلامی / 540، تاریخ فلسفه در اسلام 2/12، 71، 93.

شریف، ج 1، ص 342، ج 2، ص 12 و 17، 84 و 83).

کلام شیعه بر خلاف کلام سنی - که صبغه جدلی آن زیاد بود - رنگ استدلال و برهان داشت، اما غیر از موارد محدودی از جمله در میان خاندان نوبختی صبغه فلسفی نداشت و حتی متکلمان امامی خیلی روی خوش به فلسفه و استفاده از آن در مباحث اصلی کلام نشان نمی دادند.

اما با ظهور خواجه نصیرالدین طوسی (627 ق) و البته ضرورت و مقتضیات زمان، کلام شیعی نیز سیر فلسفی شدن خود را به اوج رساند و بیش از پیش به فلسفه نزدیک شد (مطهری، 1371: ج 5، ص 150 و 155، دینانی، 1379: ج 2؛ ص 22 و 23).

با توجه به اینکه معیار زمانی فلسفی شدن کلام شیعی - و حتی سنی -، خواجه نصیر الدین طوسی است ممکن است بتوان سیر تاریخی آن را در سه مرحله بیان کرد:

1. کلام قبل از خواجه نصیر: که بیشتر سبکی جدلی داشته و در مقابل فلسفه مطرح بوده است.

متکلمین اسلامی از بدو ورود فلسفه در اسلام قرن ها با فلاسفه نبرد کردند و خدشه های بر قواعد فلسفی وارد کردند و حتی در اصول مسلم و مبادی اولیه فلسفه نیز شک و تردید روا داشتند. آنان حتی با علم منطق نیز مخالف بودند و آن را به کار نمی بردند زیرا فن منطق در ردیف علوم فلسفی به شمار می رفت که به کلی مباین عقاید شرعی بود از این رو فن منطق در میان ایشان متروک بود ( ابن خلدون، همان)

2. کلام در عصر خواجه نصیر (قرن هفتم و هشتم)

کلام این عصر و مقداری بعد از آن سبک برهانی به خود گرفت و بیشتر رنگ فلسفی پیدا کرد (مطهری، 1375: ج 3، ص 95، ج 5، ص 150 – 155) در این مرحله کلام هویت جدیدی یافته و افزون بر تکیه بر آیات و روایات، بر استدلال برهانی نیز استوار گشته است مثلاً خواجه، مباحثی مانند توحید و معاد که موضوع آنها با فلسفه مشترک است با روش های برهانی اثبات می کند، بدین ترتیب کلام شیعی، از کلام اهل سنت که استدلال عقلی در آن بسیار کم رنگ است، جدا می گردد، زیرا از این پس در کلام شیعی صرفاً به استشهادات روایی و قرآنی اکتفا نشده و از براهین عقلی نیز بهره گرفته می شود (فیاضی، 1384: ص 87).

3. کلام در دوره های بعد از خواجه نصیر (قرن نهم به بعد)

این دوره که با میرداماد و ملاصدرا (1050ق) به اوج رسیده است (نصر، 1382: ص 313).

به طورکلی برهانی شده و جزو مسائل فلسفه قرار گرفته است. در این عصر کلام استقلال خود را از دست داد.

به تعبیر استاد شهید مطهری فلسفه اسلامی یک قدم به طرف کلام نیامد، بلکه این کلام بود که به تدریج تحت نفوذ فلسفه قرار گرفت و آخر کار در فلسفه هضم شد ( مطهری، 1374: ج 13، ص 234 و 235).

ج. شخصیت ها

چنان که گفته شد خردگرایی فلسفی از همان دهه های اول بعد از غیبت امام ? پیروانی داشته است که خاندان نوبختی در این جهت پیشتازند. تدوین کلام اسلامی – شیعی- با این روش توسط خواجه نصیر به اوج خود رسید. شخصیت های مهم این روش کلامی عبارتند از:

- ابوسهل اسماعیل بن نوبخت (م. 311 ق) مولف التنبیه فی الامامة و...

- ابو محمد حسن بن نوبخت (م. 310 ق ) مولف فرق الشیعه و...

- ابو اسحاق ابراهیم بن نوبخت (قرن پنجم ق ) مولف الیاقوت

- خواجه نصیرالدین طوسی (672 ق) مولف تجرید الاعتقاد، قواعد العقائد، تلخیص المحصل و رسالة فی الامامه و...

- ملاصدرای شیرازی (1050 ق) مولف الاسفار الاربعه.

د. آثار و دستاوردها

با توجه به اینکه اوج و کمال فلسفی شدن کلام خصوصاً در شیعه بدست با کفایت خواجه نصیر طوسی انجام شده است، به طور گذرا و اجمالی برخی از آثار و دستاوردهای آن به استناد آثار خواجه و خصوصاً تجرید الاعتقاد مطرح می شود.

- برهانی شدن کلام

خواجه نصیر با نگارش تجرید الاعتقاد حرکت نوینی را آغاز کرد، او در این کتاب بر خلاف گذشتگان فقط به بررسی گزاره های دینی و تبیین باورهای مذهبی و دفاع از حوزه دین اکتفا نکرد، بلکه به تدوین منطقی و زیر بنای این اندیشه ها پرداخت. او با بهره گیری از حکمت مشا، بخش امور عامه فلسفه را در گزاره های کلامی وارد کرد، زیرا می دانست که با فقدان یک مبنای صحیح فلسفی نمی توان گزاره های کلامی بررسی کرد و لذا با این طرح نو،

بنیادی رفیع را در حکمت و کلام شیعی پایه گذاری کرد. بر همین اساس کلام بیش از پیش و تا نود درصد رنگ فلسفی به خود گرفت[1] ( مطهری، 1375: ج 3، ص 88) به حدی که تمییز یک متن فلسفی از کلامی به آسانی امکان پذیر نیست ( داوری، 1369: ص119) و از آنجایی که فلسفه بر خلاف کلام فقط از برهان (در صورت) و یقینیات (در ماده) استفاده می کند؛ علم کلام به مرور از سبک خود خارج شده و رنگ و بوی برهانی به خود گرفت (مطهری، همان: ص 52؛ الشیبی، 1386 ق: ص 96).

احیا و ابقای فکر فلسفی و کلامی

خواجه که خود در حکمت و فلسفه تبحر و تسلط فوق العاده ای داشت با تالیف شرح اشارات و تنبیهات که یکی از بزرگ ترین و ماندگارترین آثار فلسفی است به بسیاری از اشکالات و انتقادات فخررازی بر فلسفه مشائی ابن سینا پاسخ داده (دینانی، 1379: ج 2، ص 270، نصر، 1371: ص 40) و با این کار بنیان افکار فخررازی را از بین برده است و نقش بی همتای خود را در احیای فکر فلسفی خصوصاً نسبت به مکتب مشاء ایفا نموده است (الشیبی، همان؛ نصر، 1382: ص 202 و 229).

قطع نفوذ معتزله

به رغم اختلافات جدی و عمده ای که امامیه با معتزله دارند؛ در مواردی متکلمان امامی از معتزلیان تاثیر پذیرفته اند، هر چند در مراحلی نیز تاثیر گذار بوده اند. تاثیرپذیری امامیه در مبنأ یا روش - و نه مسائل و مباحث - کم و بیش تا قرن هفتم ادامه داشته است. محقق حلی (م. 676 ق) استاد خواجه نصیر در فقه، در مقدمه کتاب کلامی اش با صراحت تمام روش خود را متاثر از معتزله می داند و آنرا واضح ترین و تمام ترین روش ها در عرصه مباحث کلامی معرفی می کند. (محقق حلی، 1373: ص 33)

اما با ابداع روش فلسفی توسط خواجه، نفوذ معتزله در همین حد نیز در میان متکلمان شیعی رخت بر بست و بعد از آن هیچ متکلمی نه به طور صریح و نه تلویحاً نامی از معتزله نبرده است.

_______________________________

.[1] برخی از اهل تحقیق این اقدام خواجه را نمی پسندند، بلکه آن را به ضرر علم کلام دانسته اند که باعث رکود و افول آن شده است و حتی معتقدند این کار به نفع فلسفه هم نبود است. ر.ک سروش، قبض و بسط تئوریک شریعت / 68 و 69 ملکیان، نقد و نظر، ش 9 / 26.

تاثیر بر کلام اهل سنت

بعد از ابداع این روش و خصوصاً با تالیف تجرید الاعتقاد همه متکلمان اعم از اشعری و معتزلی از همان راهی رفتند که این فیلسوف و متکلم بزرگ شیعی رفت (مطهری، همان: ج 3، ص 88، الشیبی، همان) کتاب های المواقف و المقاصد و شرح های آن ها همه رنگ تجرید الاعتقاد به خود گرفتند. حتی برخی از متکلمان اهل سنت مانند علاءالدین قوشجی متن تجرید الاعتقاد را برگزیده و بر آن شرح نوشته است. شرح او از جمله مهم ترین مصادر عقاید و آرای اشاعره قلمداد می شود. او در این شرح در پاره ای از مسائل مورد اختلاف امامیه و اشاعره آرای خواجه را نقد کرده و در برخی دیگر تنها به شرح بسنده کرده است (ربانی گلپایگانی، 1377: ص 207).

- تنظیم جدید و چینش تازه ای از مباحث کلامی

خواجه نصیر روش و نظام خاصی را در علم کلام شیعی پی ریزی کرد و به مباحث کلام چینشی نو و نظام مند داد که پس از او همه دانشمندان همان سبک او را دنبال کردند.

مقایسه چینش مباحث خصوصاً در سه بحث نبوت، امامت و معاد در آثار و تالیفات کلامی متکلمان بزرگ قبل از خواجه مانند الذخیره سید مرتضی، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد شیخ طوسی، تقریب المعارف ابوصلاح حلبی الیاقوت ابواسحاق نوبختی، قواعد المرام ابن میثم بحرانی، المسلک محقق حلی با تجرید الاعتقاد و آثار کلامی بعد از آن، گواه آشکار این مدعاست.

تنها اثر قدیمی که چینش تجرید الاعتقاد را دارد النکت الاعتقادیه منسوب به شیخ مفید است که قرائن متعددی انتساب آن را به او با تردید جدی مواجه کرده است.

منابع و مآخذ

1. ابن ادریس الحلی، السرائر، قم، موسسة النشر الاسلامی، الثالثه، 1414 ق.

2. ابن جوزی ابوالفرج، تلبیس ابلیس، علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1368ش.

3. ابن خلدون عبدالرحمان، مقدمه، محمد پروین گنابادی، 1375ش.

4. ابن طاووس رضی الدین ابی القاسم علی بن موسی بن جعفر بن محمد ، کشف المحجة لثمرة المهجة، تحقیق محمد الحسون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1375ش.

5. ابوریان محمدعلی، تاریخ الفکر الفلسفی فی الاسلام، بیروت، دارالنهضة العربیه، بی تا.

6. ابوزید نصرحامد، النّص، السلطه، الحقیقه، بیروت، المرکزالثقافی العربی، دارالبیضاء، 2000م.

7. استادان گروه فلسفه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، فلسفه در ایران، مجموعه مقالات فلسفی، تهران، حکمت، 1369ش.

8. استرین ولفسن هری، فلسفة علم کلام، احمد آرام، الهدی، 1368ش.

9. الامین السیدحسن ، الطباطبایی السید عبدالعزیز ، الجعفری محمدرضا ، حیاة الشیخ المفید، سلسلة مولفات الشیخ المفید، بیروت، دارالمفید، 1414 ق .

10. الامینی السیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1409ق.

11. صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین ، التوحید، قم، موسسة النشر الاسلامی، 1423ق.

12. الجابری علی ، الفکر السلفی عند الشیعة الامامیه، قم، دار احیاء الاحیاء ، 1409ق.

13. جوادی آملی عبدالله، دین شناسی، قم، مرکز نشر اسراء، اول، 1381ش.

14. جوادی آملی عبدالله، فلسفه الهی از منظر امام رضا، قم، نشر اسراء، 1383ش.

15. الحلی جعفر بن الحسن بن سعید ، المسلک فی اصول الدین، تحقیق رضا استادی، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیه، 1373ش.

16. حنفی حسن، من العقیده الی الثوره، المقدمات النظریه، بیروت، دارالتنویر و المرکز الثقافی الدینی للطباعة و النشر، اول، 1988م، ج1.

17. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، اول، ج8 و10.

18. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مجله حوزه ش 54 بهمن و اسفند 1371.

19. ابراهیمی دینانی غلامحسین ، ماجرای فکر فلسفی، تهران، طرح نو، دوم، 1379، ج2.

20. ربانی گلپایگانی علی ، ایضاح المراد فی شرح کشف المراد، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، 1382.

21. ربانی گلپایگانی علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، اول، 1377.

22. رحمتی محمدکاظم، نکاتی درباره اهمیت آثار شیخ صدوق، علوم حدیث، ش30، دانشکده علوم حدیث، زمستان 1383.

23. رسائل الشریف المرتضی، (3 جلد)، بیروت، موسسة النور للمطبوعات، بی تا.

24. رصّافی محمد، مقالات اسلامی ، قم، موسسه اطلاع رسانی اسلامی مرجع، اول، 1382، ج2.

25. السبحانی جعفر، رسائل و مقالات، قم، موسسة الامام الصادق، 1419ق، ج1.

26. ، مع الشیعة الامامیه فی عقائدهم، قم، معاونیة شؤن التعلیم و البحوث الاسلامیه، 1413ق.

27. ، معجم طبقات المتکلمین، قم، موسسة الامام الصادق، 1382ش.

28. ، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، موسسة الامام الصادق?.

29. ، مدخل مسائل جدید در علم کلام، قم، مؤسسة امام صادق?، 1382.

30. سروش عبدالکریم، قبض و بسط تئوریک شریعت، تهران، موسسه فرهنگی صراط، 1375.

31. شبلی نعمانی، تاریخ علم کلام، سید محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، رنگین، 1328، ج1.

32. شرف الدین عبدالحسین، النص و الاجتهاد، قم، موسسه الامام الحسین ?، اول، 1415ق.

33. شهیدی سید جعفر، از دیروز تا امروز (مجموعه مقاله ها و سفرنامه ها)، تهران، نشر قطره، 1372.

34. الشیبی کامل مصطفی، الفکر الشیعی و النزعات الصوفیه، بغداد، مکتبة النهضه، 1386ق.

35. صدر محمدباقر ، المعالم الجدیدة للاصول، طهران، مکتبة النجاح، دوم، 1395ق .

36. صدرایی خویی علی و مرعشی نجفی سید محمود، کتابشناسی تجریدالاعتقاد، قم، کتابخانة آیت الله مرعشی، اول، 1383.

37. صدوق، من لایحضره الفقیه، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیه، الثانیه، بی تا.

38. صفری فروشانی نعمت اللَّه، غالیان، کاوشی در جریان ها و برآیندها، مشهد، آستان قدس رضوی، اول، 1378.

39. ضیایی علی اکبر، العبیدلی، تهران، مرکز نشر میراث مکتوب، اول، 1381.

40. طباطبایی سیدمحمدحسین، امام علی و فلسفه الهی، سید ابراهیم سید علوی، قم، انتشارات اسلامی، 1361.

41. طریحی فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، 1362.

42. عزیزی حسین، مبانی و تاریخ تحول اجتهاد، قم، مؤسسة بوستان کتاب، اول، 1384.

43. علیدوست ابوالقاسم، مناهج عمده تحقیق در معارف دینی، قبسات، ش34، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1383.

44. الفاخوری حنا ، خلیل الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، عبدالمحمد آیتی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، سوم، 1367.

45. کریمی مصطفی، قرآن و قلمروشناسی دین، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1382.

46. کلینی محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چهارم، 1365.

47. م. شریف م، تاریخ فلسفه در اسلام، نصراللَّه پورجوادی، مرکز نشر دانشگاهی تهران، 1362.

48. محقق مهدی، شیعه در حدیث دیگران، تهران، دفتر دائرة المعارف تشیع، 1362.

49. مدرس رضوی محمدتقی ، احوال و آثار نصیرالدین، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1354.

50. مدرسی طباطبایی سیدحسین، مقدمه ای بر فقه شیعه (کلیات و کتابشناسی)، محمد آصف فکرت، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1368.

51. مطهری مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، پنجم، 1376، ج6و21.

52. ، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ششم، 1375 ، ج1.

53. ،یادداشت های استاد، تهران، صدرا، اول، 1383، ج9.

54. مفید، النکت فی مقدمات الاصول، سلسله مولفات المفید، ، بیروت، دارالمفید، ج10، 1414ق.

55. ، اوائل المقالات، سلسله مولفات المفید، بیروت، دارالمفید، الثانیه، 1414،ج 7.

56. ، تصحیح اعتقادات الامامیه، سلسلة مولفات الشیخ المفید، بیروت، دارالمفید، 1414، ج5.

57. موسوی بجنوردی کاظم ، اسلام، پژوهشی تاریخی و فرهنگی (مجموعه مقالات)، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اول، 1383.

58. مهریزی مهدی و ربانی هادی ، یادنامه مجلسی (مجموعه مقالات، گفت وگوها و سخنرانی ها)، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اول، 1379.

59. موسوی خوانساری محمدباقر، روضات الجنات، قم، مکتبة اسماعیلیان، 1390ق.

60. نصر سیدحسین، جاودان خرد، مجموعه مقالات، به اهتمام دکتر سیدحسن حسینی، تهران، انتشارات سروش، اول، 1382.

61. ، معارف اسلامی در جهان معاصر، تهران، شرکت سهامی کتاب های جیبی، 1371.

62. یزدی مطلق محمود، اندیشه های کلامی شیخ طوسی (سه جلد)، به کوشش پژوهشگران گروه فلسفه و کلام اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، اول.

63. یوسفیان حسن و شریفی احمدحسین، عقل و وحی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، اول، 1383.

کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است