جستجو در   
امکانات

ادبیات خمسه سرائی در ادب فارسی
پدیدآورنده : رستگار فسایی، منصور
بازدید : 934
تاریخ درج : 1387/11/2
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: تاریخ :: نظامی :: ادبیات خمسه سرائی در ادب فارسی

ادبیات خمسه سرائی در ادب فارسی


چکیده

خمسه سرایی در ادب فارسی، نخستین بار به وسیله حکیم نظامی گنجوی آغاز گردید. خمسه او سرمشق بسیاری از شاعران مهم قرار گرفت. به نظر بسیاری از محقّقان خمسه نظامی از همه آثاری که به تقلید از آن ساخته شده بهتر است. شیفتگی فراوان نظامی به شاهنامه سبب شد که او در خمسه خود هر یک از مضمون ها و داستان های غنایی و حماسی و حکمی شاهنامه را در داستانی مستقل و متفاوت نظیره سازی کند. هر یک از منظومه های نظامی بلافاصله پس از سرایش مورد توجه شاعران دیگر قرار می گرفت. از موفق ترین پیروان نظامی می توان امیرخسرو دهلوی، خواجوی کرمانی، مکتبی شیرازی و جامی را نام برد.

در این گفتار به اهمیّت و نقش نظامی در مثنوی سرایی و خمسه سرایی اشاره می شود و اسامی بیست تن از خمسه سرایان پس از نظامی به همراه آثارشان معرّفی می گردد.

کلیدواژه: خمسه سرایی، نظامی، شاهنامه، فردوسی، پیروان نظامی.

خمسه سرایی عبارت است از آن که شاعری پنج منظومه مثنوی بلند یا کوتاه داستانی

______________________________

1. عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد گچساران.mrastegar39@yahoo.com

و مستقل را در قالب ها و معانی متفاوت و اوزان عروض مختلف، به نظم درآورد. نخستین بار، حکیم نظامی گنجوی، (530 تا 602 ه . ق) خمسه سرایی را در ادب فارسی آغاز کرد. او که استاد مثنوی روائی و داستانی غنایی است با آفریدن پنج گنج یا خمسه خویش سرمشقی مهّم و اساسی و کامل برای داستان سرایی بزمی و غنایی فراهم آورد که از عهد خود شاعر به این سو، نه تنها در ایران، بلکه در تمام قلمرو زبان فارسی و ادب اسلامی مورد توجه و پیروی بسیاری از شاعران قرار گرفت و از گنجه تا بنگال، بسیاری از شاعران، بدون احساس حقارت و در نهایت افتخار به دنباله روی و اقتفای او رفتند و برخی یک یا چند مثنوی و بعضی همه خمسه و حتی هفت یا هشت مثنوی را با نام ها و موضوعاتی همانند یا متفاوت، به پیروی از وی پدید آوردند. نکته مهّم این است که نظامی، خود، نام «خمسه» را برای آثار پنجگانه داستانی خود به کار نبرده است و دیگران این پنج داستان جداگانه را پس از مرگ وی، در یک مجموعه فراهم آورده اند و فضلا و ادیبان آن را خمسه نظامی خوانده اند. فی المثل جامی که خود هفت اورنگ را به اقتفای نظامی ساخته است به خمسه او با عنوان پنج گنج اشاره می کند:

نظامی که استاد این فن وی است در این بزمگه شمع روشن وی است
زویرانه گنجه شد گنج سنج رسانیده گنج گهر را به پنج
چو خسرو به آن پنجه هم پنجه شد از آن بازوی فکرتش زنجه شد ...

مرحوم وحید دستگردی، که اسکندرنامه نظامی را به «شرفنامه» و «اقبالنامه» تقسیم کرده است. مثنویات نظامی را «سته» یا «ششگانه» می داند و معتقد است که نظامی «شش گنجه» در پنج بحر سروده است. (وحید دستگردی، گنجه گنجوی، ص مو) زائد در جای دیگر هم کار نظامی را سبعه سرایی دانسته است (دادفر، ص 249، «مقاله مدرسی چهاردهی»، گنجه گنجوی، ص 260). اگر چه داستان سرایی در قالب مثنوی و در شعر فارسی پیش از نظامی هم معمول بوده است، لیکن نظامی چنان در این فن مهارت به کار برده و به نحوی از عهده صحنه سازی ها و تنسیق مطالب داستان های خود برآمده است و آن قدر در ذکر مطالب ساده داستانی ریزه کاری و در بیان تشبیهات و استعارات و مضامین، تازه جوئی کرده است که قلم نسیان بر آثار پیشینیان کشیده، که پس از وی تا چند قرن روش داستان سرائی او مورد تقلید بسیاری از شاعران بوده است. امّا به نظر بسیاری از محققان، خمسه نظامی، از همه آثاری که به تقلید از آن ساخته شده است، بهتر است، و به قول شادروان دکتر عبدالحسین زرین کوب:

مثنوی های نظامی با وجود تفاوت در محتوا، مجموعه هایی هماهنگ از اجزاء به هم پیوسته است که با هندسه مناسب و موزون به هم درافتاده اند. درون این مجموعه ها، هر جزئی جداگانه، ظرافت و عظمت خود را جلوه می دهد و زبان شعر همه جا پر از استعاره و کنایه، و مضمون شعر در همه حال سرشار از اندیشه های جالب و تازه است و خواننده را غرق لذت و حیرت می کند. بدینگونه هر مثنوی نظامی در تناسب اجزاء و در ارتباط با مجموعه آنها، به یک دیوان غزل می ماند که در آن، در کنار جوهر غنایی، عناصر روائی و تعلیمی هم جلوه دارد و هر مثنوی مجموعه یک دیوان است. (زرین کوب، پیرگنجه، ص 206) به همین دلیل است که بعضی از شعرشناسان اذعان کرده اند که خمسه نظامی، در روی زمین شبیه و نظیر ندارد و لطایف و دقائقی که نظامی در پنج گنج خود درج کرده است «مقدور در نوع بشر نیست» و نظامی در طریقه مثنوی سرایی عاشقانه، تالی و همسروثانی ندارد. (زرین کوب، پیرگنجه، ص 201)

نظامی، مثنویات پنج گانه خود را به ترتیب در سال های 570، 576، 584، 593، 599 ه . ق ساخته است و این امر مبیّن آن است که:

اولاً، نظامی از آغاز، برنامه و طرحی خاص برای نظم این مجموعه نداشته است و به تدریج به خاطر دل خود یا دیگران، این منظومه ها را ساخته است.

ثانیا، زمانی که نظامی برای نظم هر یک از این مثنویات، مصروف داشته است، متفاوت است. مثلاً لیلی و مجنون را در طول چهار ماه سروده است و هفت پیکر را احتمالاً در حدود چهار سال.

ثالثا، ابیات خمسه نظامی که کلاً حدود 000/29 بیت است، در میان 2260 بیت در مخزن الاسرار و 10500 بیت در اسکندرنامه نوسان دارد و بقیه مثنویات او دارای 4500 بیت تا 6500 بیت می باشند.

رابعا، از آنجا که نظامی به تمام معنی، شاعر آزاده و نواندیش است، می تواند در قالب ها و معانی و شیوه های گوناگون شاعری طبع آزمایی کند و به همین جهت هیچ یک از منظومه های او از نظر محتوا و وزن و قالب، شبیه به دیگری نیست و همین امر به وی وسعت مشربی می بخشد که گاهی بتواند شعر را از مصطبه آزاد کند و آن را به دنیای زهد و ریاضت بکشاند و مخزن الاسرار را در سن سی و هفت سالگی به نظم درآورد و آن همه حکمت و وعظ را در آن بگنجاند آن چنان که کار پیران جهاندیده را انجام دهد و زمانی شیرین و خسرو و هفت پیکر را در سال های پیری بسازد و حدیث عشق و مستی و شور جوانی را سردهد.

خامساً، نظامی نخستین مثنوی سرایی است که پس از فردوسی و در تحت تأثیر او، هنرمندانه به مثنوی سرائی می پردازد و موفق می شود که کاری تازه و مورد پسند جامعه ادبی را، ارائه دهد با این تفاوت که نظامی کوشید داستان های اسکندر، بهرام گور و خسرو و شیرین را که در شاهنامه هم آمده اند، با دیدی متفاوت بنگرد و با نوآوری ها و مطالب تازه و سبک و سیاق خاص خود، این داستان ها را بازسازی کند. نظامی در مثنویات خود از هیچ شاعری جز فردوسی نام نمی برد و یادآوری فردوسی برای او چنان احترام انگیز است که خود اعتراف می کند که آنچه آن حکیم گفته است به نظم نمی آورد و تنها به سرایش آنچه او متروک داشته است می پردازد:

حکیمی کاین حکایت شرح کرده است حدیث عشق از ایشان طرح کرده است
به عشقی در که شست آمد پسندش سخن گفتن نیامد سودمندش
در آن قسمت که ماند از عشقبازی سخن راندم، نیت بر مرد غازی
سخن گوی پیشینه، دانای طوس که آراست روی سخن چون عروس
در آن نامه کان گوهر سفته راند بسی گفتنی های ناگفته ماند
نظامی که در رشته گوهر کشید فلم دیده ها را، قلم درکشید

شاید بتوان گفت که نظامی به خاطر شیفتگی فراوانی که به شاهنامه داشت، کوشید تا در خمسه خود، هر یک از مضمون ها و داستان های غنایی، حماسی و حکمی شاهنامه را در داستانی مستقل و متفاوت، نظیره سازی کند و جنبه های هنری و نمایشی و لفظی شاهنامه را با سبک و سیاق خاص شاعران قرن ششم و فرهنگ اجتماعی دوران خود، جایگزین سازد تا در عین آنکه اندیشه های بزرگان پیش از خود را زنده ساخته باشد، بتواند استقلال و خلاقیّت هنری خود را هم به نمایش بگذارد. به عبارت دیگر نظامی با نهایت زیرکی و دقت می کوشد نفوذی را که فردوسی از جهت ماده و محتوا در مثنویات شیرین و خسرو، هفت گنبد و اسکندرنامه به روی، گذاشته است، به حداقل برساند و از برخورد با فردوسی و تکرار روایات شاهنامه اجتناب ورزد. (زرین کوب، سیری در شعر فارسی، ص 64)

سادسا، کار نظامی در خمسه سرایی بدان جهت اهمیت دارد که یک مجموعه پنج قسمتی را که هیچ اشتراکی در معانی ندارند، تنها به دلیل سبک خاص خود در انتخاب الفاظ و کلمات و ایجاد ترکیبات خاص و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دل پسند در هر مورد، تصویر جزئیات، نیروی تخیل و دقت در وصف، ایجاد مناظر دلپذیر و

ریزه کاری ها در توصیف طبیعت و اشخاص و ... به هم می پیوندد و بدانها هویتی خاص و مستقل می بخشد، بدین معنی که تنها وجه اشتراک این 5 منظومه، تعلق آن ها به نظامی و عظمت معانی و حسن الفاظ و دلنشینی مطالب رزمی، بزمی، عشق و فلسفه و اخلاق است و گرنه نظامی نخستین کسی نیست که در شعر فارسی مسائل حکمت و فلسفه و عرفان و زهد را در کنار داستان های عاشقانه به کار برده باشد یا قالب های شعری خمسه را خلق کرده باشد. نظامی در نظم منظومه های خود، از فردوسی در هفت پیکر و اسکندرنامه و حتی خسرو شیرین، از فخرالدین اسعد گرگانی و ویس و رامین او، در سرایش خسرو شیرین، از حدیقه سنایی، در مخزن الاسرار، الهام گرفته است، اما این کار به هیچ وجه از ارزش و اعتبار او و مثنویات پنج گانه اش نمی کاهد و از قضا جاذبه هایی بیشتر به شعر وی می بخشد و نشان می دهد که نظامی چگونه در یک مجموعه متنوع، ساختاری مستقل و وحدت عملی خاص ایجاد می کند تا مهر و نشان خود شاعر را داشته باشد و خمسه او را جدا از همه منظومات و مثنویات پیش و پس از وی، مورد توجه همگان قرار دهد و کسانی را به پیروی از آن، برانگیزد.

استاد زرین کوب، تلاش های 27 ساله نظامی را در نظم خمسه وی، حرکتی مستمر و هدفمند، در وصول به مدینه فاضله می دانند و می نویسند:

... نظم شرفنامه و اقبالنامه، آخرین مرحله جستجویی بود که نظامی آن را از سال های نظم مخزن الاسرار آغاز کرده بود و از آن پس جستجوی او در دنیای خسرو و شیرین، لیلی و مجنون و هفت پیکر دنبال شده و در این منظومه دوگانی (شرفنامه و اقبالنامه) به مقصد نهایی رسیده بود، بدین معنی که مدینه فاضله ای که او از عهد مخزن الاسرار تا دوران اسکندرنامه در گذرگاه مرکب ذوالقرنین، مجال ظهور و شهود پیدا کرد و با ورود به دروازه آن، همه جستجوهای شاعر گنجه به هدف رسید ... . (زرین کوب، پیرگنجه، ص 33)

اجزاء خمسه نظامی

خمسه نظامی مشتمل بر پنج مثنوی است به شرح زیر:

1. مخزن الاسرار: نخستین مثنوی از پنج گنج یا خمسه نظامی است که حدود 2400 بیت دارد و مشتمل بر بیست مقاله داستانی است و در سال 561 یا 571 ه . ق، در سن سی و هفت سالگی شاعر، در بحر سریع مسدس مطوی (: مفتعلن مفتعلن فاعلان)

سروده شده است و از امهّات مثنویات ادب تعلیمی فارسی است، پیش از نظامی هیچ مثنوی مستقلی به این وزن سروده نشده بود و مضمون و موضوع آن نیز کاملاً بکر و تازه است و به قول نظامی در آن عاریت کسی پذیرفته نشده است. برخی معتقدند که نظامی در این مثنوی در تحت تأثیر سنایی است و خود نظامی هم در مقدمه مخزن الاسرار بدین امر اشاره کرده است.

به قول یان ریپکا: «میان مخزن الاسرار و حدیقه از لحاظ مطالب مشابهتی وجود دارد ولی از لحاظ شکل و یا فرم این دو کاملاً از یکدیگر متفاوتند زیرا «ملکه و طبع و نیروی شعری نظامی بسیار عالی و قوی بود.» (الدسوقی، ص 153)

اما برخی از محققان تأثیر حدیقه بر مخزن الاسرار را رد کرده و نوشته اند: علی رغم آنکه نظامی با حدیقه آشنا بود، مخزن الاسرار او از تقلید مبراست زیرا که شیوه بیان سنایی مرموز و پیچیده است حال آنکه بیان نظامی شاعرانه تر و روشن تر می باشد و به قول استاد عبدالنعیم حسنین، نظامی شناس معروف عرب، شیوه سنایی در حدیقه مبتنی بر عقل است در حالی که شیوه نظامی در مخزن الاسرار مبتنی بر عشق و دل است. (همانجا، ص 155) حدیقه پایان کار سنائی بود و مخزن الاسرار ابتدای راه نظامی. (همانجا) و یا به قول هرمان اته، پایان دوره زندگانی خشک و بی نشاط نظامی و طلیعه کارهای خلاّق و سبک و هنر اختصاصی او. (هرمان اته، ص 72) استاد زرین کوب معتقدند با آنکه مخزن الاسرار در مجموع تقلیدی از سنایی به نظر می رسید و از همه حیث اصالت نداشت و پژواک غریب و پر طنطنه یی از حدیقه سنایی بود اما «بحر سریع» آن آهنگ تازه یی داشت و آن را از «بحر خفیف» خالی از طنطنه و عاری از شور حدیقه، متمایز می ساخت و تحرک و شور خاصی به کلام نظامی می داد و در مرتبه خود شاهکاری در شیوه تحقیق و بنایی استوار، در زمینه شعر تعلیمی بود که در عین حال معایب جامعه عصری و تصویر اوضاع و احوال روزگار نظامی را هم نشان می داد امّا در همه حال شیوه قصه پردازی نظامی در مخزن الاسرار، در مقایسه با آنچه در خسرو و شیرین و لیلی و مجنون و دیگر قصه های پنج گانه خود ارائه می دهد غریب و متفاوت به نظر می رسد و مثال بارزی از «شعر تحقیق» است که با قالب قصه های کوتاه تمثیلی و تصویر و توصیفات شاعرانه همراه است. (زرین کوب، پیرگنجه، ص 57)

2. خسرو و شیرین: دومین مثنوی خمسه نظامی است که یک سال پس از نظم مخزن الاسرار، از سال 573 آغاز و در 576 ه . ق، به پایان رسیده است و دارای 65000

بیت در بحر هزج مسدس مقصور (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل) می باشد و منظومه یی است غنایی و عاشقانه که از داستان های اواخر دوره ساسانی است و داستان عشق خسرو پرویز، شاه ایران و شیرین شاهزاده ارمنی را شرح می دهد. وزن این منظومه قبلاً به وسیله فخرالدین اسعد گرگانی در ویس و رامین به کار گرفته شده بود. داستان خسرو و شیرین، بازتاب نفوذ فرهنگ ایرانی را در اران و آذربایجان روزگار نظامی، نشان می دهد و نظامی که با شاهنامه انس بسیار داشت، می خواست تغافل فردوسی را در نقل داستان های عشق خسرو و شیرین، جبران کند و داستان های این دو دلداده را آن چنان که در گنجه و در عصر نظامی روایت می شد، به نظم درآورد و برای پرهیز از تقلید شاهنامه، وزن شاهنامه را که مناسب داستان های غنایی نبود، رها کرد و منظومه ای مستقل پرداخت که جنبه های داستانی و محلی و سبکی خود را هم حفظ می کرد. برتلس و ریپکا عقیده دارند که قصد نظامی از نظم این داستان، بیان سعادت و ناکامی زن جوان خود نظامی است که آفاق نام داشت و جوان مرگ شد، ولی اته نظم داستان خسرو و شیرین را نتیجه تغییر جهت فکری نظامی از شعر تعلیمی به غنایی و بزمی می داند که سبب شد نظر او نسبت به هنر دگرگون شود و به فرهنگ ایران پیش از اسلام باز گردد و منظومه های رمانتیک را به وجود آورد (اته، ص 73) و به میدانی که برای جولان افکار او سازگارتر بود، گام نهد و در همان رشته کارهای خود را ادامه دهد. ناگفته نگذریم که در این امر، نظم لیلی و مجنون، استثنایی است که توجه نظامی را به داستان های تازی، نشان می دهد.

3. لیلی و مجنون: سومین مثنوی خمسه نظامی است که شاعر، آن را در سال 584 ه . ق، در 4700 بیت و در مدتی کمتر از چهار ماه سروده است. این منظومه در بحر هزج مسدس اخرب (مفعول مفاعلن مفاعیلُن) ساخته شده است که خاقانی قبل از نظامی آن را در تحفه العراقین به کار گرفته بود و بر عکس خسرو و شیرین مأخوذ از ادب عرب است و داستان عشق نامراد لیلی و مجنون را مطرح می کند و جامعه ای را به تصویر می کشد که هرگز عدول از سنت های قبیله ای را نمی پذیرد، دنیای ظالمی که باید از آن گریخت و آداب و رسوم مرده ریگ آن را فرو شکست. (زرین کوب، ص 133) ریپکا عقیده دارد که نظامی مضمون کهنه و عامیانه لیلی و مجنون را با اکراه و به اصرار شروان شاه سروده است ولی عملاً شاهکاری عالی پدید آورده است که از لحاظ ساختمان و دقایق روان شناسی بی عیب و نقص است. (ریپکا، ص 333) در این منظومه شاعر

توانسته است قدرت خود را در شاعری و داستان سرائی به نیکی نشان دهد و سخن شناسان را به اعجاب وادارد، به ویژه که او این داستان را با ایجازی دل انگیز و زیبا و خواندنی می پردازد و چنان صحنه های زندگی صحرا و بادیه را با مهارت و قدرت به تصویر می کشد که روح و حیات و شور و احساس شاعرانه خود را به نحو حیرت انگیز به تماشا می گذارد، آن چنان که هیچ یک از مقلدان لیلی و مجنون نتوانسته اند همچون او، شور واقعی عاشقانه به داستان و صحنه های محلی و بومی آن را حفظ کنند و به تصویر درآورند.

4. هفت پیکر: مثنوی هفت پیکر یا بهرام نامه یا هفت گنبد، چهارمین مثنوی نظامی است که در سال 593 در 5136 بیت در بحر خفیف مسدس مخبون مقطوع (فاعلاتن مفاعلن فعلان) سروده شده است، وزن این داستان، پیش از نظامی به وسیله سنایی در حدیقه الحقیقه به کار گرفته شده بود. این منظومه که سومین شاهکار رمانتیک نظامی به شمار می آید، یک داستان قدیم ایرانی از دوره بهرام گور (جلوس 388، وفات 399 میلادی) است که در روایات عامیانه ایرانی قهرمانی مطلوب است و به لحاظ مضامین، تنوع هنری و صحنه آرایی ها و ابداعات شاعرانه، بهترین اثر غنائی نظامی شمرده می شود و ریپکا آن را عالی ترین اثر ادبیات جهان می خواند. (مقالات، 253/1)

هفت پیکر مشتمل است بر هفت داستان عاشقانه خیال انگیز و چند قصه فرعی که نه تنها در میان آثار نظامی، بلکه در بین تمام آثار مشابه آن نیز، بی همتاست. زیبایی و لطافتی که در سراسر داستان و در لحن بیان شاعر وجود دارد، تصاویر خیال انگیز، صحنه پردازی های استوار منظومه، آن چنان تعادل و تناسب بی مانندی را به آن می بخشد که هفت پیکر را تا حد یک شاهکار هنری تعالی می بخشد و بعضی از محققان، آن را از حیث دقّت در تصویرپردازی و هماهنگی لفظ و معنا حتی در مقیاس ادبیات جهانی یافته اند و هفت داستان این منظومه را که نظامی آنها را از قول هفت عروس حصاری و به شیوه داستان در داستان، بیان می دارد، نمونه تعادل و تناسب عالی شعر بزمی و غنایی در سراسر ادبیات فارسی دانسته اند (زرین کوب، ص 166) که علاوه بر ویژگی های خاص هنری، آموزنده و سازنده و حتی اخلاقی است و مهارت فنی در ایجاد ارتباط میان اجزاء قصه، به طرزی است که قدرت داستان پردازی نظامی را کم نظیر یا تقریباً بی نظیر جلوه می دهد. (همانجا)

5. اسکندرنامه: پنجمین مثنوی خمسه نظامی است که مجموعا دارای حدود

10500 بیت در بحر متقارب مثمن مقصور یعنی وزن شاهنامه (مفعولن فعولن فعلون فعول)

1. شرفنامه یا شرفنامه خسروان یا اسکندرنامه یا اسکندرنامه برّی که پس از سال 593 ه . ق، که نظم هفت پیکر به پایان رسیده بود، ساخته شده است و نیمی از داستان اسکندر را در بر دارد و مشتمل بر 6836 بیت است و اسکندر را در نقش یک فرمانروای بزرگ به تصویر می کشد و بیشتر جنبه تاریخی دارد.

2. اقبالنامه که به خرانامه یا خردنامه اسکندری یا اقبالنامه سکندری یا اسکندرنامه بحری نیز معروف است و در سال 599 ه . ق، به پایان رسیده و دارای 3684 بیت می باشد و اسکندر را در سیمای یک فیلسوف فرمانروا و یک پیامبر دعوتگر (زرین کوب، پیرگنجه، ص 170) نشان می دهد و بیشتر جنبه عرفانی و اخلاقی دارد. این دو منظومه جداگانه و در عین حال به هم پیوسته، مجموعاً اسکندرنامه را به صورت اثری واحد، جامع و منسجم در می آورند، اگر چه مرحوم وحید دستگردی این دو منظومه را مستقلاً چاپ و منتشر کرده است و مثنویات نظامی را به شش رسانیده است اما دیگران، این دو اثر را دو بخش از یک منظومه دانسته اند.

خمسه سرایی پس از نظامی

تأثیر عمیق و قاطع نظامی در ادب فارسی به دلیل خمسه سرایی او بود زیرا هر یک از منظومه های نظامی بلافاصله پس از سرایش، مورد توجه شاعران دیگر قرار می گرفت آن چنان که شمس قیس رازی دارای تقریباً پنجاه سال پس از مرگ نظامی می نویسد:

«دوستی از اهل طبع که در نظم و نثر دستی داشت و از آواز خوش نصیبی، بیتی چند از خسرو و شیرین نظامی برخواند». (گنجه گنجوی، ص ص) صد سال پس از مرگ نظامی، امیرخسرو دهلوی به نظم خمسه خود در هند دست زد و نظیره سازی از خمسه نظامی را در هند رواج داد و این نفوذ گسترده سبب شد تا شاعران توانمند و سرشناس تقلید و پیروی از نظامی را به عنوان ورود به سبکی خاص و عرض اندام در یک عرصه هنری زنده و پویا، که مؤید ذوق و تسلط آنان بر شعر و شاعر می تواند بود، بشناسند و این کار را با سرافرازی و به امید کسب شهرت و افتخار به انجام برسانند و به هیچ وجه از ستایش و مدح این استاد بزرگ دریغ نکنند و چنان شیفته او شوند که در برابر عظمت مقام او، مقام و مرتبه دیگر استادان سخن را یکباره انکار کنند. (صفا، ص 809/2)

به قول یان ریپکا: تعداد مقلدان نظامی در ایران و قلمرو نفوذ فرهنگ ایران یعنی ترکیه و آسیای مرکزی و هندوستان از حد افزون است، اینان از لحاظ صورت و انتخاب مضامین و پروراندن همان موضوعات نظامی یا مشابه آن از او اقتفا می کنند و حتی رغبتی تام دارند که عدد پنج را نیز از او تقلید کنند. (ریپکا، ص 335) مرحوم وحید دستگردی می نویسد:

در کتب خانه های مختلف، تاکنون بیش از صد خمسه و خمسه سرا به نظر ما رسیده است و البته اگر تمام کتب خانه ها را می توانستیم پژوهش کنیم، شاید هزار خمسه از هزار شاعر دیده می شد. (گنجه گنجوی، ص صب)

موضوع های خلق شده وی را در آثار خود نقل کرده اند، اما برخی هم خود داستان های تازه ای را به نظم درآورده اند. بلند آوازه ترین و موفق ترین پیروان نظامی عبارتند از: امیرخسرو دهلوی، خواجوی کرمانی، مکتبی شیرازی و جامی.

پیروان نظامی را می توان به سه دسته تقسیم کرد که در طول قرون و در مناطق گوناگون و به زبان های مختلف مثنوی سرایی کرده اند:

الف. آنان که همه خمسه را تقلید کرده اند.

ب. آنان که بر تعداد خمسه افزوده اند و مثنویات شش گانه یا هفت گانه سروده اند.

ج. آنان که فقط از یک یا چند مثنوی از مثنویات نظامی اقتفا کرده اند.

الف) خمسه سرایان پس از نظامی

اینان گروه عظیمی از شاعران بزرگ هستند که ما در اینجا فقط به 20 خمسه سرای معروف اشاره می کنیم: (رادفر، 205 به بعد)

1. امیرخسرو دهلوی (متوفی 725 ه . ق) که پنج منظومه مطلع الانوار، شیرین وخسرو، مجنون و لیلی، آئینه اسکندری و هشت بهشت را در قرن هفتم و هشتم سروده است.

2. خواجوی کرمانی (762 تا 689) سراینده منظومه های پنج گانه همای و همایون، گل و نوروز، کمال نامه روضة الانوار و گوهرنامه. در قرن هشتم هجری.

3. آهی مشهدی سراینده خمسه آهی در قرن نهم.

4. خمسه الهی مشهدی در قرن نهم.

5. خمسه درویش اشرف در قرن نهم مشتمل بر مثنویات منهج الابرار، شیرین و خسرو یا ریاض العاشقین، لیلی و مجنون، هفت اورنگ و ظفرنامه.

6. خمسه کاتبی ترشیزی، در قرن نهم مشتمل بر مجمع البحرین، بهرام و گلندام، حسن و عشق، ناظر و منظور، محب و محبوب.

7. خمسه مکتبی شیرازی در قرن نهم.

8. خمسه هاتفی خرجردی در قرن نهم و دهم.

9. خمسه ضمیری اصفهانی در قرن دهم.

10. خمسه عرفی شیرازی در قرن دهم.

11. خمسه شیخ یعقوب صرفی در کشمیر در قرن دهم و یازدهم.

12. خمسه فیضی دکنی در قرن یازدهم.

13. خمسه نرگسی، شاعر فارسی زبان یوگسلاوی. (متوفی 1042 ه . ق)

14. خمسه ابجدی شاعر قرن دوازدهم.

15. خمسه ملااشرف بلبل از شاعران قرن دوازدهم در کشمیر.

16. خمسه ملابهاءالدین بها، شاعر قرن دوازدهم و سیزدهم در کشمیر.

17. پنج گنج نامی یا نامی نامه از میرزا محمد صادق نامی اصفهانی شاعر قرن دوازدهم.

18. خمسه حسینی از محمدحسین قزوینی شیرازی «شامل: الهی نامه، اشترنامه، وامق و عذرا، یوسف و زلیخا».

19. خمسه به زبان ترکی در برابر خمسه نظامی از عارف چلبی از معاصرین سلطان سلیمان قانونی در سده 15 و 16 میلادی.

20. خمسه ملاحامد شاه آبادی از شاعران کشمیر (رادفر، ص 208) معروفترین خمسه سرایان هند، امیرخسرو دهلوی و فیضی دکنی و در ترکیه و آسیای صغیر و عثمانی، امیرعلی شیرنوائی و بیش از بیست شاعر دیگرند. (مقالات نظامی، 296/3).

ب) سته سرایان یا سرایندگان مثنوی های شش گانه

1. سته امیر حسینی که مجموعه شش مثنوی است از عارف و شاعر قرن هشتم، امیرحسینی هروی که عبارتند از طرب، مجالس، نزهة الارواح، زادالمسافرین، کنزالرموز، پنج گنج و سی نامه.

2. سته داعی، منظومه ای مشتمل بر 6 مثنوی از شاه داعی شیرازی شاعر و عارف قرن نهم هجری که عبارتند از مشاهده، گنج روان، چهل صباح، چهارچمن، چشمه زندگانی و عشق نامه.

سبعه سرایان یا هفتگانه سرایان: وحید دستگردی مصحح معروف آثار نظامی، خود نظامی را سبعه سرا می داند. (گنجه گنجوی، ص 260) اما معروفترین کسانی که پس از نظامی سبعه سرائی کرده اند عبارتند از: جامی و زلالی خوانساری.

1. هفت اورنگ جامی (898 تا 817 ه . ق) شامل سلسلة الذهب، سلامان و ابسال، تحفة الاحرار، سبحة الابرار، یوسف و زلیخا، لیلی و مجنون و خردنامه اسکندری.

2. سبعه سیاره مجموعه هفت مثنوی از زلالی خوانساری شاعر قرن یازدهم شامل: آذر و سمندر، حسن گلوسوز، محمود و ایاز، شعله دیدار، میخانه، ذره و خورشید و سلیمان نامه. (رادفر، 206 و 207)

ج) کسانی که به بخشی از آثار نظامی اقتفا کرده اند، اینان تقلید از یک یا چند مثنوی نظامی را خوش داشته اند و نظیره هایی بر آنها ساخته اند که ذیلاً به برخی از آنها اشاره می شود:

1. پیروی کنندگان از مخزن الاسرار: عبارتند از امیرخسرو دهلوی در قران السعدین و مطلع الانوار خواجوی کرمانی در روضة الابرار، عماد فقیه در صفانامه یا مولن الاحرار، گلشن ابرار از کاتبی ترشیزی. سلیمی در قرن نهم در منبع الاطوار، عبدی بیگ شیرازی در جوهر فرد و مظهرالاسرار، وحشی بافقی در خلدبرین و ... (آقای دکتر رادفر از 80 مثنوی که به تقلید از مخزن الاسرار ساخته شده است، نشان داده اند). (رادفر، ص 208 تا 216)

2. به پیروی از لیلی و مجنون، بیش از صد منظومه پرداخته شده است که دکتر رادفر به 66 مورد آن اشاره کرده اند. (رادفر، ص 216 تا 222) که در آن میان لیلی و مجنون مکتبی، امیرخسرو و عبدی بیگ شیرازی و فضولی و قاسمی گنابادی و فیضی دکنی به فارسی و لیلی و مجنون ترکی از چند شاعر چون، سنان، بهشتی و سلیمان چلبی، جلیلی بعد سالی و حمداله آقا شمس الدین و امیرعلی شیر نوایی (رادفر، ص 216 تا 222) از دیگران معروف تر است و 15 شاعر پنجابی هم لیلی و مجنون را به زبان پنجابی سروده اند (مقالات نظامی، 424/1) و لیلی و مجنون به اردو از محمدتقی هوس هندی (رادفر همانجا) معروفتر از دیگران است. احمدی خانی، فردوسی کردان، شاعر کرد قرن یازدهم هجری نیز به تقلید از نظامی و لیلی و مجنون او، منظومه ای تدوین کرده است که به لهجه کردی بادینی است. (مقالات نظامی، ص 21)

3. به تقلید از خسرو و شیرین نظامی نیز بسیاری منظومه سرایی کرده اند که آقای دکتر

ابوالقاسم رادفر از 60 مورد آن در کتابشناسی نظامی، نشان داده اند که به زبان های فارسی و ترکی است (رادفر، ص 232 تا 224) به علاوه خانایاشاقبادی منظومه ای کردی به تقلید از خسرو و شیرین نظامی دارد که به لهجه کردی گورانی (اورامی) سروده شده است. (مقالات، ص 21) در زبان پنجابی هم چند منظومه به تقلید از خسرو و شیرین ساخته شده است، (مقالات نظامی، ص 420/1). دکتر نورمحمدخان و عارف نوشاهی از نظیره سازی هایی از خسرو و شیرین به زبان اردو سخن گفته اند. (مقالات نظامی، جلد سوم، ص 373 و 400) و مجموعا مهم ترین نظیرسازان خسرو و شیرین به فارسی عبارتند از: سلمان ساوجی (مهر و مشتری) کاتبی ترشیزی (بهرام و گل اندام)، اهلی شیرازی و عارف اردبیلی (فرهاد نامه) سلیمی جرونی (شیرین و فرهاد) ...

4. تقلید از هفت پیکر به وسیله شاعرانی چون امیرخسرو دهلوی، خواجوی کرمانی، شاه داعی شیرازی، جامی، عبدی بیگ شیرازی، هلالی جغتایی، فیضی، محمدشریف شیرازی (رادفر، ص 234 تا 232)

5. اسکندرنامه که به وسیله بسیاری از شاعران ایرانی و هندی مورد تقلید قرار گرفته است که معروفترین آنان عبارتند از: امیرخسرو دهلوی، خواجوی کرمانی، شاه داعی شیرازی، جامی، عبدی بیگ شیرازی، ضمیری اصفهانی، شیخ یعقوب صرفی کشمیری، زلالی خوانساری، ارادت خان واضح، قانع تتوی و رضاقلی خان هدایت (رادفر، 236)

منابع:

. اته، هرمان (Hermann Ethe: 1844 تا 1917 میلادی)، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمه با حواشی دکتر رضازاده شفق، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران 1351.

2 . امیرخسرو دهلوی (651 تا 725 ه . ق)، گزیده آثار، به قلم دکتر روان فرهادی، کابل 1353، سه جلد.

3 . امیرخسرو دهلوی (651 تا 725 ه . ق)، شیرین و خسرو، غضنفر علی یف، سلسله آثار ملی خاور، مسکو، 962.

4 . امیرخسرو دهلوی (651 تا 725 ه . ق)، قران السعدین، احمد حسن دانی، مرکز تحقیقات فارسی ایران و؟، اسلام آباد، 1355 و مجنون و لیلی، به تصحیح احمد اوغلی محرم اوف، مسکو.

5 . انزابی نژاد، رضا، پرده سحر سحری، گزیده مخزن الاسرار، جامی، تهران، 1375.

6 . براون، ادوارد، (1862 تا 1926 میلادی: Browne. EG) تاریخ ادبیات ایران از سنایی تا سعدی، ترجمه غلامحسین صدری افشار، انتشارات مروارید، تهران 1357.

7 . براون، ادوارد، از سعدی تا جامی، ترجمه و حواشی از علی اصغر حکمت شیرازی، ابن سینا، تهران، 1399.

8 . خواجوی کرمانی (689 تا 762 ه . ق) دیوان کامل، با مقدمه مهدی افشار، انتشارات زرین تهران.

9 . خواجوی کرمانی، خمسه خواجوی کرمانی، به تصحیح سعید نیاز کرمانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، 1370.

10 . خیام پور، ع، فرهنگ سخنوران، شرکت سهامی چاپ کتاب، تبریز، آبان ماه، 1340.

11 . دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعرا، محمد رمضانی، کلاله خاور، تهران 1338.

12 . رادفر، ابوالقاسم، کتاب شناسی نظامی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1371.

13 . رستگار فسایی، منصور، انواع شعر فارسی، انتشارات نوید شیراز، چاپ دوم، 1380.

14 . ریپکا، یان، (1886 تا 1970، RYPAK, Yan)و چند تن دیگر، تاریخ ادبیات ایران از دوران باستان تا قاجاریه، ترجمه عیسی شهابی، ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1354.

15 . ریپکا، یان و چند تن دیگر، تاریخ ادبیات ایران، ترجمه کیخسرو کشاورزی، گوتمبرگ، تهران، 1370.

16 . زرین کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، انتشارات علمی، تهران، 1373.

17 . زرین کوب، عبدالحسین، پیرگنجه در جستجوی ناکجا آباد، انتشارات سخن، تهران، 1372.

18 . زرین کوب، عبدالحسین، سیری در شعر فارسی، انتشارات نوین، تهران، 1363.

19 . سلیمی جرونی، مثنوی شیرین و فرهاد، تصحیح نجف جوکار، مرکز نشر میراث مکتوب، تهران، 1382.

20 . شبلی نعمانی، شعرالعجم، ترجمه سید محمدتقی فخر داعی گیلانی، کتابفروشی ابن سینا، جلد اول، چاپ دوم، تهران، 1335.

21 . صدیق، ح، (مترجم) زندگی و اندیشه نظامی، به قلم مبارز، قلی زاده، سلطانوف، قوس، تهران، 1360.

22 . صفا، ذبیح اله، تاریخ ادبیات در ایران، جلد دوم، ابن سینا، تهران، 1339.

23 . صفا، ذبیح اله، مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر فارسی، امیرکبیر، تهران، 1353.

24 . عارف اردبیلی، فرهادنامه، به کوشش دکتر عبدالرضا آذر، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1355.

25 . عماد فقیه کرمانی، پنج گنج، به اهتمام رکن الدین همایون فرخ، انتشارات دانشگاه ملی ایران، 1357.

26 . عماد فقیه کرمانی، دیوان غزلیات، قصاید و مخمسات، به تصحیح و اهتمام رکن الدین همایونفرخ، تهران، 1348.

27 . غلامرضایی، محمد، داستان های غنایی منظوم، انتشارات فردابه، تهران، 1370.

28 . فروزانفر، بدیع الزمان، سخن و سخنوران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران، 1358.

29 . گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره های فارسی، کتابخانه سنایی، تهران، 1363.

30 . مجموعه مقالات کنگره بین المللی نظامی گنجوی، به اهتمام و ویرایش دکتر منصور ثروت، سه جلد، دانشگاه تبریز، 1372.

31 . مؤتمن، زین العابدین، شعر و ادب فارسی، انتشارات زرین، چاپ دوم، تهران، 1364.

32 . نظامی گنجوی، مخزن الاسرار، به تصحیح وحید دستگردی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، تهران، 1343.

33 . نظامی گنجوی، خسرو و شیرین، به تصحیح وحید دستگردی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، تهران، 1343.

34 . نظامی گنجوی، لیلی و مجنون، به تصحیح وحید دستگردی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، تهران، 1343.

35 . نظامی گنجوی، هفت پیکر، به تصحیح وحید دستگردی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، تهران، 1343.

36 . نظامی گنجوی، شرفنامه، به تصحیح وحید دستگردی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، تهران، 1343.

37 . نظامی گنجوی، اقبالنامه، به تصحیح وحید دستگردی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، تهران، 1343.

38 . نظامی گنجوی، اقبالنامه، به کوشش تألیف و تصحیح وحید دستگردی، انتشارات میر (گوتنبرگ)، تهران، 1363.

39 . نفیسی، سعید، دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی، شرح احوال و آثار نظامی، کتابفروشی فروغی، تهران.

40 . وحید دستگردی (1298 ه . ق تا 1321 هجری شمسی)، گنجه گنجوی یا دفتر هفتم حکیم نظامی گنجوی، علمی، تهران.

کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است