جستجو در   
امکانات

مقایسه صفات اصلی پهلوانی در شاهنامه
پدیدآورنده : نیکویی، علی رضا-رمضانی نژاد، رحیم-دانشمندی، حسن-بهرامی پور، بهرام
بازدید : 646
تاریخ درج : 1386/7/17
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: فلسفه و کلام :: نماد :: مقایسه صفات اصلی پهلوانی در شاهنامه

مقایسه صفات اصلی پهلوانی در شاهنامه


چکیده:هدف تحقیق، بررسی برخی ویژگیهای فرهنگ تربیت بدنی و ورزش ایران باستان در شاهنامه فردوسی است.به همین منظور 8 صفت جسمانی، 14 صفت رزمی-پهلوانی، 11 صفت عقلی(خرد)-اخلاقی و چند نماد رفتاری در سه دوره اسطوره، پهلوانی و تاریخی شاهنامه توصیف و تحلیل شده است.منبع اصلی تحقیق، 9 جلد شاهنامه فردوسی و سار تحقیقات مربوط به آن است.ضمنا برای تأیید هر یک از مفاهیم و صفات، ابیاتی از شاهنامه انتخاب شده است.یافته های تحقیق نشان داد که آموزش بهداشت، سلامتی، نیرومندی و پهلوانی در شاهنامه پایه دینی و ملی دارد و ریشه پهلوانی عمدتا رزمی و کین خواهی ملی است. پهلوانان، به عنوان نماد قدرتمندی، بیشتر از نظر جسمانی و بدنی قوی بودند و از سایر کردارهای طبیعی آنان در زندگی فردی و اجتماعی خبری نیست.از بین 2103 بار تکرار صفات جسمانی، صفت تن، جسم و بدن با 52% تکرار، از بین 4755 بار تکرار صفات رزمی-پهلوانی، صفت سوار با 23% تکرار، و از بین 3134 بار تکرار صفات عقلی-اخلاقی، صفت خرد با 36% تکرار در اولویت قرار دارند.بیشترین تکرار صفات در دوره پهلوانی است.به طور کلی صفات رزمی-پهلوانی 58/47%، صفات عقلی-اخلاقی 36/31% و صفات جچسمانی 4/21% ، صفات مورد بررسی در شاهنامه را تشکیل می دهد.پرورش مرد عمل و مرد خرد در مفهوم «پهلوانی» عالی ترین شکل تربیت ورزشی را در شاهنامه نشان می دهد که این مفهوم در ابیات زیادی با تکیه بر رهنمودهای عقلی(خردورزی)و پایبندی به اصول اخلاقی و جوانمردی تأکید شده است.هرچند برخی اعمال نابخردانه و غیراخلاقی نیز از پهلوانان مشاهده شده است، این رفتارها بسیار اندک و از نظر فردوسی نیز با توجه به کارکرد نظامی و سیاسی رفتار پهلوان قابل اغماض است.این یافته ها نشان می دهد که تربیت بدنی و ورزش در فرهنگ ایران از گسترش و غنای زیادی برخوردار بوده است و می توان برخی صفات، نمادها و رفتارهای مثبت این فرهنگ را در تربیت ورزشی به کار گرفت.واژگان کلیدی:صفات جسمانی، صفات رزمی-پهلوانی، صفات عقلی-اخلاقی، و نماد رفتاری(*). ri.ca.naliug@inazemarr:liam-E مقدمهتربیت بدنی و ورزش، بخشی از میراث فرهنگی کشورماست و صرفنظر از جنبه های علمی آن، پیشینه تاریخی و فرهنگی دارد.بویژه اینکه برای مبانی علوم انسانی تربیت بدنی و ورزش، بررسی این پیشینه در آثار ادبی و تربیتی ضروری است.از این رو می توان اثر حماسی فردوسی(شاهنامه)را یکی از منابع مهم تقویت مبانی علوم انسانی و فرهنگ تربیت بدنی و ورزش کشور دانست(4و12).با اینکه بهداشت، ورزیدگی و تندرستی، و توجه به ورزش از بعد تربیتی، نظامی و تفریحی بخش مهمی از فرهنگ ایران بوده است(23)، تاکنون این ابعاد مهم برای شناخت و احترام به هویت ملی و مبانی تاریخی-فرهنگی ورزش کشور بررسی نشده است. هدف تحقیق حاضر، بررسی برخی از ویژگیهای تاریخی و فرهنگی تربیت بدنی و ورزش کشور در شاهنامه فردوسی است.صفات جسمانی، رزمی، عقلی و اخلاقی پهلوانان و چند نماد رفتاری از متغیرهای این تحقیق هستند.توجه به تربیت اخلاقی مانند راستگویی، جوانمردی، پرهیز از ریاضت، خردمندی، و پارسایی نیز در این فرهنگ وجود داشته است.به عبارت دیگر ایرانیان مرد عمل و خرد و نه مرد سخن و قیل و قال بودند(1، 2، 3و7).بررسی آیینهای مذهبی، زمان و نحوه آموزش کودکان و نوجوانان، نیایش و سایر جشنها و مراسم اجتماعی نیز این موضوع را اثبات کرده است(2).تحقیقات انجام گرفته درباره تاریخ و فرهنگ تربیت بدنی و ورزش ایران عمدتا با استفاده از کتب تاریخی بوده است و بیشتر به موضوع ورزش پهلوانی، کشتی، تربیت بدنی در ایران باستان و پس از اسلام، زندگی پهلوانان، گروههای پهلوانی (شاطری، عیاری، فتیان)و زورخانه اختصاص یافته است(4و11).نیکوبخت یافته های پژوهش رساله دوره کارشناسی ارشد خود را در کتابی تدوین کرده است.در فصل اول کتاب، موضوع ارتباط جسم و جان با استفاده از اشعار شاعران مختلف و در فصل سوم نیز ویژگیها، ورزش و انواع رشته های ورزشی متداول در ایران باستان بررسی شده است (13).مدنی نیز با دوبار خواندن دو نسخه متفاوت از شاهنامه، جایگاه فرهنگی و مردمی پهلوانان و ارزش اجتماعی آنان، انواع رشته های ورزشی و تربیت ورزشی را بررسی کرده است(11).خوشکام با بررسی متون نظم فارسی تا قرن 5 هجری و با مراجعه به 10 دیوان شعر از جمله شاهنامه فردوسی، معنی و مفهوم تربیت بدنی را با استفاده از واژه های فرهنگهای فارسی و اشعار و همچنین انواع بازیها و رشته های ورزشی، ابزار و ادوات ورزشی متداول توصیف کرده است(4).با این وجود، شاهنامه فردوسی از نظر اخلاقی، فلسفی، رزمی، وصف جان و تن سرآمد همه آثار منظوم است و هنوز برای شناخت واقعیتهای تاریخی و فرهنگی ورزش کشور از جنبه های مختلف باید بررسی شود.روش شناسیاین تحقیق از نوع تاریخی-توصیفی است که از روش کتابخانه ای و مراجعه به منابع مورد تأیید صاحبنظران و محققان زبان ادبیات فارسی استفاده شده است.ابزار محققابزار اصلی محقق، 9 جلد اشعار شاهنامه فردوسی از انتشارات دانش و چاپ مسکو بوده است(9).این منبع در بین متخصصان زبان و ادبیات فارسی از اعتبار کافی برخوردار است.علاوه بر آن از سایر منابع و نوشته های مربوط به تاریخ تعلیم و تربیت و فرهنگ ایران استفاده شده است.2.روش جمع آوری و طبقه بندی اطلاعاتدر این تحقیق ابتدا ویژگیهای جسمانی(8 ویژگی)، رزمی-پهلوانی(14 ویژگی)، عقلی و اخلاقی(11 ویژگی)پس از مرور 3 جلد اول شاهنامه شناسایی و متغیرهای اصلی تحقیق انتخاب شدند. تعداد یا تکرار این اوصاف و ویژگیهای وابسته یا نزدیک به آن شمارش شدند.برای انتخاب اشعار مربوط به هر ویژگی و متغیر نیز 9 جلد شاهنامه مطالعه شد و ابیاتی که جنبه های مختلف آن ویژگی یا متغیر را بیان می کرد جمع آوری گردید و در 3 دوره اسطوره ای، پهلوانی، و تاریخی شاهنامه طبقه بندی شد.3.روش تجریه و تحلیل اطلاعاتپس از طبقه بندی اطلاعات و با مراجعه به سایر یافته های مرتبط و بویژه با استفاده از اشعار شاهنامه که در آن جنبه های مختلفی از متغیرها یا مفاهیم طبقه بندی شده و مورد نظر محقق وجود داشت، آن مفاهیم و متغیرها توصیف و سپس به صورت استنباطی و کاربردی تحلیل شده است.یافته های تحقیقهر یک از مفاهیم و متغیرهای مورد نظر با استفاده از اشعار مختلف شاهنامه تحلیل شده است که در این مقاله از ابیات ارزشمند فردوسی درباره موارد زیر استفاده شده است:پرهیز از تنبلی و تن آسایی 1 ، ستایش جسم و بدن که نعمت خدادادی اند 2 در کنار ارزشهای مهم دیگری مانند دانش، گوهر، هنر، خرد، تناسب بدنی 3 و زورمندی که یکی از 5 دارایی اساسی زندگی هر فرد 4 است.بنابراین نتایج تحقیق در این مقاله بیشتر از جنبه کمی و توصیفی بررسی شده اس.در شاهنامه فردوسی، پهلوانان و قهرمانان به دلیل 3 ویژگی اصلی جسمانی(بدنی)، رزمی (پهلوانی)، عقلی، اخلاقی ستایش و تمجید شده اند.به طور کلی بیشترین درصد تکرار به ترتیب، ویژگی رزمی و پهلوانی(47%)، ویژگی عقلی و اخلاقی(31%)، و ویژگی جسمانی(21%)است (جدول 1).از بین 8 ویژگی جسمانی(بدن، جسم، تن، نیرو، سترگ، بازو، برنا، برز و بالا)بیشترین درصد فراوانی مربوط به 3 ویژگی مشترک بدن، تن و جسم(52%)سپس ویژگی برز و بالاست(26%).از بین ویژگیهای رزمی نیز ویژگی سوار و سوارکاری( 23%)، گرد(17 درصد)و دلیری و دلاوری(12%)، و از بین ویژگیهای عقلی-اخلاقی، ویژگی دانایی(57 %)، خرد(37%)و کین خواهی(23%)بیشتر از سایر ویژگیها تکرار شده است.همه این ویژگیها در دوره پهلوانی بیشتر از دوره های اسطوره ای و تاریخی است.شاید به نظر برسد که در این کتاب حماسی ویژگیهای جسمانی و رزمی باید اهمیت و اولویت بیشتری یابد.اما یافته های این تحقیق نشان داد که درصد تکرار ویژگی جسمانی حتی کمتر از درصد تکرار صفات عقلی و اخلاقی است.از بین 14 ویژگی رزمی و پهلوانی(سوار، رویین، دلیر، گرد، رزمجوی، نیو، یل، تهمتن، پیلتن، پیل ژیان، پلنگ، (1).تن آسان غم و رنج بار آوردچون رنج آوری گنج بار آوردچو کاهل بود مرد برنا به کارازو سیر گردد دل روزگارکه چون کاهلی پیشه گیرد جوانبماند منش پست و تیره روان(2).ترایزدی هر چه بایدت هستز بالا و از دانش و زوردستچه دانی کز و تن بود سودمندهمان بر دل هر کسی ارجمندمرا تا جوان باشم و تندرستچرا بایدم گنج جمشید جست(3).میان لاغر و ساعد پهلویبه بالا بلند و به بازو قوی(4)......پنجم اگر زورمندی بودبه تن کوشش آری بلندی بودچون کوشش نیارد تن زورمندنیارد سر آرزوها به بندبه تصویر صفحه مراجعه شود شیر، و نهنگ)و سایر ویژگی وابسته به آن، درصد بیشتری از این ویژگیها مانند ویژگیهای جسمانی در دوره پهلوانی وجود دارد.این موضوع نشان می دهد که دوره پهلوانی در شاهنامه، از داستانهای پهلوانی یا دلاوریهایی برای مبارزه و کین خواهی است و جالب اینکه ویژگیهای عقلی و ذهنی در همین دوره کمتر از دو ویژگی دیگر است.ولی در دوره تاریخی، ویژگیهای عقلی و ذهنی بر دو ویژگی دیگر برتری می یابد.به طور کلی 65% کل ویژگیها مربوط به دوره پهلوانی است.با اینکه تکرار ویژگی خردورزی و مرد خرد بودن در دوره تاریخی از بین ویژگیهای عقلی و اخلاق(بیدار دل، هنر، راستی، کین، روشن روان، خرد، دانایی، کاستی و کژی)نسبت به دو ویژگی دوره بیشتر است، باز هم برتری ویژگی عقلی و ذهنی در دوره پهلوانی بیشتر از دوره های دیگر است.بنابراین در دوره تاریخی درصد ویژگیهای رزمی و جسمانی کاهش می یابد.نمادهای رفتاری پهلوانان، بازگو کننده پندارها، گفتارها و کردارهای طبیعی و غیرطبیعی آنان است که بیشتر جنبه نمادین و سمبولیک دارد.در بین 4 نوع نماد انتخابی رفتاری در این تحقیق بیشترین فراوانی به بخت و شانس(48%)و نیایش(38%)اختصاص یافته است.نمادهای رفتار، در دوره تاریخی از درصد تکراری بیشتری نسبت به دو دوره دیگر برخوردار است.حدود 40% ابیات شاهنامه گزارش گفتارهای قهرمانان(مانند رجز)است که بیشترین سهم در اشعار مربوط به داستان رستم و اسفندیار گزارش شده است (13).اهمیت این گفتارها تا جایی است که اگر گفتارها از داستانهای شاهنامه برداشته شود آن را بی ارزش خواهد ساخت.بحث و نتیجه گیریجلب توجه است که فردوسی در کنار ستودن ویژگیهای جسمانی، دوری از کاهلی، سستی و تنبلی، تناسب بدنی را نیز مهم می داند.ابیات زیادی در این مورد وجود دارد که رنج دادن به تن برای تربیت فرد و نیل به کمال ضروری است.همان طور که ریاضت جسمانی مثبت، خوشایند و لذت بخش در روان شناسی ورزش نیز تأیید شده است، در شاهنامه سلامتی و تندرستی نعمت ایزدی و باارزش است، به طوری که در کنار خرد، دانش، هنر و گوهر قرار می گیرد.از نظر فردوسی، اگر کسی زور و خرد و دانش داشته باشد، خداوند همه چیز را به او داده است.از نظر وی، توانایی بدنی و زورمندی یکی از 5 عاملی است که در کنار رای و فرهنگ، آزمایش و تجربه، یار و دست، شادکامی بجا و بموقع موجب سعادت می شود.در شاهنامه، ویژگی جسمانی و جدول 1.مقایسه ویژگیهای اصلی پهلوانان در شاهنامه همچنین ویژگیهای رزمی و پهلوانی بیشتر در کنار ویژگیهای عقلی-اخلاقی ارزش پیدا کرده است.در شاهنامه، خرد زینت بخش توانایی و زورمندی است و در مقدمه بسیاری از داستانها صفت عقل، اندیشه یا خرد و سایر صفات اخلاقی ستایش شده و حتی در مورد آن پند و اندرز داده شده است.بررسی ابیات شاهنامه نشان داد که نه فقط خردورزی نکوست، بلکه باید با جان پاکان جفت شود و حتی مایه پیوند انسان و خداست.رایزنی شاهان و شاهزادگان با قهرمانان و پهلوانان نیز فقط به خاطر زور و قدرت بدنی نبود، بلکه آنها صاحب خرد و اندیشه نیز بودند.امروزه نیز در تربیت بدنی و ورزش، ضرورت تلفیق اخلاقی و ورزش از مباحث اساسی این رشته است که به طور عملی در مفهوم بازی منصفانه ( yalp-riaf )نمود پیدا کرده است؛در صورتی که مفهوم«پهلوانی»مناسب ترین و سازنده ترین مفهوم و وسیله برای تبلیغ جنبه های تربیتی ورزش است.به عبارت دیگر، این واژه جامع ترین و کامل ترین مفهوم برای بیان آرمان تربیت بدنی یا فرد تربیت شده جسمانی است.تقاضاهای اجتماعی امروز نیز به دنبال همین کارکرد از مفهوم قهرمانی و پهلوانی است.اگرچه محقق نتوانست با بررسی ابیات شاهنامه در مورد زندگی فردی و اجتماعی پهلوانان بر جنبه اخلاقی تأکید کند، یقینا کارکرد زندگی یا رفتار این افراد در شاهنامه عمدتا رزمی-جنگی نبوده است. البته فردوسی برخی اعمال نابخردانه پهلوانان را در موارد زیادی توجیه و در چند مورد نکوهش کرده است، زیرا از نظر وی، عمل پهلوانان در این موارد از حالت فردی خارج شده و جنبه اجتماعی، سیاسی و وطن پرستی پیدا کرده است.پهلوانان نیز مانند هر فرد اندیشمند و عارف، کامل و بدون نقص نیست؛بلکه مهم این است که جنبه های مثبت رفتار و عملکرد ورزشکار و پهلوان بیشتر از نمودهای منفی رفتارش باشد.می توان گفت در دوره اسطوره ای و تاریخی، اهمیت ویژگی جسمانی و عقلی-اخلاقی بیشتر از دوره پهلوانی و در دوره پهلوانی نیز ویژگیهای رزمی بیشتر از دو دوره دیگر است.دردوره اسطوره ای بیشتر اشعار فردوسی در مورد چگونگی آفرینش عالم و آفریده ها و نیایش با خدا صحبت می کند و می توان اهمیت ویژگیهای عقلی و اخلاقی را در آن توجیه کرد، و ویژگیها یا صفات رزمی و پهلوانی نیز از اهمیت خاصی نباید برخوردار باشد.واژه ورزش نیز 4 بار در شاهنامه تکرار شده است که به معنا و مفهوم امروزی ورزش نیست، بلکه به معنای شغل، کار، پیشه، زراعت یا فعالیت اصلی زندگی به کار رفته است.خوشکام و مدنی نیز همین معنا را از واژه ورزش دریافت کرده اند(4 و 12). بدون تردید فعالیتهای بدنی و نظامی بویژه ورزشهایی مانند چوگان، کشتی و اسب سواری متداول بوده است و اگر واژه ورزش متناسب با وضعیت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و فناوری آن دوران و به عنوان انواع حرکات و فعالیت بدنی برای سلامتی، سرگرمی و دفاع تعریف شود، ورزش اهمیت و گسترش زیادی داشته است.بررسی اشعار شاهنامه نشان می دهد که فعالیت بدنی، نظامی و ورزشی عمدتا در طبقات و افراد خاصی رواج و اولویت بیشتری داشت.شاهان و خاندان بزرگ آنان و نیروهای نظامی به طور سازمان بند به تمرین و فعالیت بدنی می پرداختند. شاهان و شاهزادگان از ورزشهایی مانند اسب سواری و چوگان به منظور شکار، تفریح و سرگرمی استفاده می کردند.در صورتی که این فعالیتها برای جنگجویان با هدف آمادگی نظامی سازماندهی می شد.در سراسر شاهنامه، ریشه پهلوانی به خارق العاده جلوه دادن قهرمانان و جنگاورانی پیوند خورده است که در موارد بسیاری فراتر از ظرفیت واقعی آدمهای معمولی و عادی عمل می کند.البته به نظر می رسد که هدف فردوسی صرفا بزرگ کردن یک فرد نیست، بلکه می کوشد تا از این طریق به آرمان اجتماعی قوم ایرانی تحقق ببخشد، زیرا در ابیات زیادی میهن پرستی، مقدس بودن خاک ایران، دفاع از تمامیت ارضی آن و جز آن به پهلوانان و قهرمانانان گوشزد و یادآوری شده است.امروزه این موضوع در ورزش قهرمانی و حرفه ای نیز مشاهده می شود.یک قهرمان فقط برای پیروزی فردی و کسب مدال برای خود نمی جنگد، بلکه در قالب هویت اجتماعی-مانند وابستگی نژادی، قومی، جغرافیایی، باشگاهی و جز آن-مبارزه می کند.از این رو، کارکرد چنین افرادی از حوزه ورزش فراتر می رود و سایر عرصه های زندگی و اجتماعی را در برمی گیرد.از طرف دیگر و حتی مهم تر از سایر جنبه ها، ریشه پهلوانی در شاهنامه فقط به اندام درشت، تنومندی و رزمجویی محدود نشده است، بلکه از نظر فردوسی، پهلوان باید مرد عمل و مرد خرد باشد.به عبارت دیگر، پهلوان در شاهنامه فقط با نمودهای جسمانی و بدنی مانند دوره های ابتدایی و اولیه معرفی نمی شود و پهلوان باید از زشتی و بی عدالتی دور باشد یا عقلانی و اخلاقی عمل نماید. فردوسی با تحلیل گفتارهای پهلوانان، راز و رمزها و درون مایه های معنوی آنان را به مخاطبان می شناساند.رجز یکی از گفتارهای ویژه ادبیات حماسی است و کلا خودستایی پهلوانان، بیان کارها و افتخارات آنان و نوعی جنگ روانی با دو کارکرد بالا بردن روحیه خود و همراهان و تنزل روحیه طرف مقابل به کار می آمد.اما در شرایط و موقعیتهای دیگری نیز از اآن استفاده شده است.از لحاظ مفهومی رجزخوانیهای زیادی در شاهنامه وجود دارد، ولی از لحاظ لغوی اشاره ای به رجز در شاهنامه نشده است.امروزه شکل تغیریافته رجز به صورت کرکریهای ورزشی و همچنین در مطبوعات به صورت مصاحبه های جنجال برانگیز مشاهده می شود.باخود صحبت کردن قهرمانان، یکی از شگردهای بزرگ فردوسی در گفتار گذاری داستانها، درونکاوی قهرمانان از طریق بازگفت اندیشه های آنان است.منابع1.انصافپور، غلامرضا(1353).تاریخ و ورزش در ایران باستان، انتشارات مردم شناسی ایران.2.بیژن، اسداللّه(1350).سیر تمدن و تربیت در ایران باستان، انتشارات ابن سینا، چاپ دوم.3.حکمت، علیرضا(1350).آموزش و پرورش در ایران باستان، مؤسسه تحقیقات و برنامه ریزی، چاپ اول.4.خوشکام، غزال(1380).پیشینه ورزش در متون نظم فارسی از نظر ابعاد و ویژگیها و جلوه ها تا قرن 5 هجری پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، رشته تربیت بدنی.5.سرامی، قدمعلی(1368).از رنگ گل تا رنج خار، شکل شناسی قصه های شاهنامه، نشر علمی فرهنگی، چاپ اول.6.شریف زاده عبدی، آرش(1383).شناخت شاهنامه، انتشارات شهاب ثاقب، چاپ اول.7.صدیق، عیسی(1349).تاریخ فرهنگ ایران، نشر دانشگاه تهران، چاپ پنجم.8.علی نژاد، محمد(1377).سیری در ورزش و تربیت بدنی از واقعیت تا حقیقت، نشرگلشن، چاپ اول.9.فردوسی، ابوالقاسم(70-1965).شاهنامه، به اهتمام م.ن.عثمانوف، جلد 1-9، انتشارات دانش، چاپ مسکو.10.مختاری، محمد(1368).حماسه در راز و رمز ملی، نشر قطره، چاپ اول.11.مدنی، محمدسعید(1372).ورزش و ابزارهای ورزشی در شاهنامه و جایگاه فرهنگی و مردمی آن، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد، رشته مردم شناسی.12.مسکوب، شاهرخ(1381).تن پهلوان روان خردمند، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوم.13.نیکوبخت، محمد(1379).تربیت بدنی در آیینه فرهنگ و ادبیات ایران، انتشارات جهاد دانشگاهی.
کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است