جستجو در   
امکانات

مطالعه موردی طرح ساماندهی آبراهه کارون- روشی جدید در ارزیابی زیست محیطی
پدیدآورنده : جعفر زاده حقیقی، نعمت الله-بسیم، یلدا-افشاری، مارال
بازدید : 781
تاریخ درج : 1386/6/17
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: حقوق :: زیست :: مطالعه موردی طرح ساماندهی آبراهه کارون- روشی جدید در ارزیابی زیست محیطی

مطالعه موردی طرح ساماندهی آبراهه کارون- روشی جدید در ارزیابی زیست محیطی


چکیده

مطالعات ارزیابی زیست محیطی طرح ساماندهی آبراهه کارون پس از جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات، جهت بررسی اثرات مختلف پروژه بر محیطزیست منطقه با روشهای شبکه، صورت ریز ساده و ماتریس تصویری به صورت اختصاصی برای طرح ساماندهی کارون انجام گرفته است.در این مطالعه، وضعیت موجود محیطزیست در محدوده بلافصل و پیرامون طرح تشریح شد و پارامترهای کمی و کیفی با استانداردهای ملی و در صورت عدم وجود استاندارد در برخی موارد بر اساس میزان تغییر نسبت به وضع موجود و تأثیر بر عناصر حساس زیست محیطی و در مواردی قضاوت تخصصی و کارشناسی، مورد مقایسه و سنجش قرار گرفته است.

در این روش اطلاعات مربوط به گزینه فنی اجرایی با توجه به اهداف سه گانه طرح (شامل کنترل سیلاب، برنامه ریزی منابع آب و کشتیرانی)ابتدا با روش شبکه ارتباطات به طور جداگانه غربال گردیده و سپس انواع اثرات در صورت ریزهای ساده و نیز شدت و اهمیت آثار توسط ماتریس های تجسمی ارزیابی شده اند.ضرایبانتخابی جهت ارزش گذاری اثرات بر حسب شدت و اهمیت آنها، درصد تأثیرپذیری عناصر زیست محیطی، فعالیتهای برجسته طرح و فاکتورهای حساس محیطزیست موجود تعیین شده اند.

جهت تلفیق اهداف سه گانه طرح و تعیین عوامل مشترک تحت تأثیر پروژه، از یک ماتریس تلفیقی توسعه یافته در گروه مطالعات ارزیابی بهره گرفته شده است.در این ماتریس، عوامل مشترک بر اساس ضریب ارزش فعالیت، اثر و عنصر زیست محیطی غربال شده و یکایک اثرات مثبت و منفی هر فعالیت برجسته بر هر عنصر شاخص زیست محیطی، محاسبه گردیده است.

نتایج حاصل از روشهای فوق الذکر، بیانگر بیشتر بودن آثار مثبت گزینه برتر فنی طرح نسبت به آثار منفی آن می باشد.جهت کاهش اثرات سوء زیست محیطی پروژه، روشهای مدیریت زیست محیطی مانند دقت در نحوه اجرای عملیات، احیاء زیستگاههای بستر رودخانه و زون های اراضی از طریق بازکاشت پوشش گیاهی، حفاظت از بسترهای تخم ریزی آبزیان و جلوگیری از احداث دایک در بیشه زارها پیشنهاد گردیده اند و پس از آن راهکارهایی جهت کنترل و پایش پارامترهای کیفی محیطزیست و دستورالعمل های دقیق جهت کنترل هر فاکتور زیست محیطی اراته شده است تا بدین ترتیب محیط موجود کمترین خسارت را متحمل شده و بتوان اهداف نهایی اجرای طرح ساماندهی آبراهه کارون را محقق ساخت.

کلید واژه ها:کارون، ساماندهی، ارزیابی اثرات زیست محیطی، ماتریس تجسمی، صورت ریز ساده.

مقدمه

رودخانه کارون پرآب ترین رودخانه ایران است که تأمین آب مورد نیاز شرب و صنعت شهرها و روستاها، هزاران هکتار اراضی زراعی و تولید انرژی برقابی را به عهده دارد.در عین حال طغیانهای این رودخانه در فصول سیلابی خسارات فراوانی به زمینهای کشاورزی و تأسیسات حاشیه رودخانه وارد می سازد(محیطزیست خوزستان، 1379، 15 و 16). طرح ساماندهی کارون با دنبال کردن اهداف مهمی چون کنترل سیلاب تا حدود بسیاری این مشکل را رفع می نماید.علاوه بر این رودخانه کارون به عنوان یگانه رودخانه قابل کشتیرانی در ایران مطرح بوده و بر اساس اسناد و مدارک تاریخی در گذشته ای نه چندان دور کشتیرانی در این رودخانه رایج بوده و حمل و نقل افراد و کالا از مصب کارون در خلیج فارس تا شهر شوشتر انجام می شد.قابل کشتیرانی دشن کارون می تواند موجب تسهیل امر حمل و نقل و افزایش کارایی و رشد اقتصادی استان گردد.

اجرای طرح مذکور و به دنبال آن بهره برداری بهینه از منابع آبهای سطحی، توسعه کشاورزی و ایجاد اشتغال را به عنوان نتیجه ای مثبت به همراه خواهد داشت(مهندسین مشاور دزآب، 1380، 25 و 26).

هدف از انجام این مطالعات، ارزیابی اثرات زیست محیطی ناشی از اجرای گزینه فنی بر منطقه پیرامون محیط طرح در استان خوزستان می باشد.به عبارت دیگر با انجام مطالعاتارزیابی روشن می گردد که اجرای طرح ساماندهی کارون و فعالیتهای آن (به ویژه کشتیرانی)می تواند موجب بهبود وضعیت موجود محیطزیست شود یا اینکه اثرات منفی بر محیط خواهد داشت.

در این راستا اهدافی چون تهیه شناسنامه زیست محیطی منطقه، پیش بینی اثرات عملیات گزینه برتر فنی(به تفکیک اهداف سه گانه)بر محیطزیست موجود در فازهای ساختمانی و بهره برداری، تعیین درجه اهمیت و دامنه و وسعت اثرات و تطبیق آنها با استاندارد، پیش بینی روشهای تقلیل اثرات سوء و تهیه دستورالعمل کنترل دائمی و پایش اثرات و عناصر زیست محیطی در دوره های ساختمانی و بهره برداری، موردنظر می باشد.

تشریح پروژه

اهداف طرح ساماندهی آبراهه کارون شامل کنترل سیلاب رودخانه های کارون و دز، برنامه ریزی منابع آب، مطالعات کیفیت آب و کشتیرانی در پایین دست شهر اهواز تا خلیج فارس از مسیر بهمنشیر می باشند.در طرح مذکور، عملیاتی همچون احداث سیل بند در بازه های فرسایش پذیر رودخانه، لایروبی نقاط بحرانی، حفاظت از کناره رودخانه ها، حذف برخی از پیچان رودها، جاده سازی کنار رودخانه و احداث ایستگاه های پمپاژ، انحراف جریان آب، ساخت کانالهای انتقال و توزیع آب، ایجاد بندرگاه، احداث اسکله و پهلوگیرها، رفع موانع بستر و حریم رودخانه و راه اندازی کارگاههای موقت می باشد.

مطالعات نشان می دهد که درآمد حاصل از کشتیرانی با تقریبهای کارشناسانه برابر 4/124 میلیارد ریال و برای حمل مسافر و امور گردشگری نیز معادل 5/1095 میلیارد ریال می باشد.ارقام فوق بر مبنای سال افق طرح(1400)برآورد شده است.به این ترتیب مجموع درآمدهای این بخش از طرح 9/1219 میلیارد ریال خواهد بود در حالی که کل هزینه ها شامل تثبیت کرانه ها، گوره بندی و تملک اراضی، احداث تأسیسات ترابری آبی

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

و سرمایه گذاری های بخش خصوصی رقمی معادل 6/1141 میلیارد ریال می باشد. لازم به ذکر است که ظرفیت حمل و نقل آبی رودخانه کارون 244/1میلیون تن برآورد شده است که معادل 8/1 درصد میزان کل ترابری استان خوزستان می باشد(مهندسین مشاور دزآب، 1380).

وضع موجود محیطزیست

به منظور شناسایی، پیش بینی و ارزیابی آثار زیست محیطی، محیطزیست موجود به چهار زیرگروه فیزیکی-شیمیایی، اکولوژیکی-بیولوژیکی، اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی طبقه بندی شده و اثرات گزینه برتر فنی در دو فاز ساختمانی و بهره برداری بر هر یک از پارامترهای زیست محیطی مورد بررسی قرار گرفته است(وزارت نیرو، 1378، 22).

جداول 1، 2 و 3 به ترتیب کل بار آلودگی وارده از فاضلابهای شهری، کشاورزی و صنعتی به رودخانه کارون(حفاظت محیطزیست، 1374، 105)را در محدوده های مطالعاتی، نتایج نمونه برداری در ایستگاه های شاخص مطالعاتی محدوده طرح و طبقه بندی آب ایستگاه های منطقه برای مصارف کشاورزی و شرب(مهندسین مشاور دزآب، 1378، 84 و 85)نشان می دهند.

به منظور بررسی کیفیت آب، از منابع آلاینده نمونه برداری به عمل آمده است.پس از نمونه برداری 12 ماهه از کلیه نقاط ورودی فاضلابهای شهری، صنعتی و کشاورزی و همچنین بدنه رودخانه در ایستگاه های انتخابی محدوده طرح ساماندهی کارون و تهیه میانگین 12 ماهه پارامترهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی به تجزیه و تحلیل بر روی نتایج پرداخته شد.

جدول 1 کل بار آلودگی وارده به رودخانه کارون در محدوده مطالعاتی بر حسب تن در روز(1374)

*بار آلودگی محدوده های سوم و چهارم فقط مربوط به منابع شهری و صنعتی می باشد.

مأخذ:مرکز تحقیقات زیست محیطی، پروژه مدیریت زیست محیطی منابع آبی-رودخانه کارون-گزارش شماره 2، 1374

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

جدول 2 میانگین 12 ماهه غلظت پارامترهای شاخص کیفیت در ایستگاه های مطالعاتی محدوده طرح(1378)

مأخذ:مرکز تحقیقات زیست محیطی، پروژه مدیریت زیست محیطی منابع آبی رودخانه کارون، گزارش شماره 2، 1374.

جدول 3 طبقه بندی آب ایستگاه های منطقه برای مصارف کشاورزی و شرب

بر اساس مطالعات به عمل آمده بر روی فاکتورهای تخلیه شده به رودخانه کارون از طریق فاضلابهای شهری، صنعتی و کشاورزی، مقادیر تخلیه مواد آلاینده بسیار متنوع و متغیر است.در مجموع، میزان آلودگی ناشی از ورودی فاضلابهای شهری سهم عمده ای را در آلودگی رودخانه بر عهده دارند و پسابهای حاصل از صنایع و زه آب کشاورزی تنها در بعضی موارد از اهمیت برخوردار بوده اند.با کنترل و تصفیه بخشی از پسابهای صنعتی و کشاورزی که فراتر از استانداردهای زیست محیطی است، می توان معضل پسابهای صنعتی و کشاورزی را حل نمود.در محیط بیولوژیکی دو نوع عمده از اکوسیستم های خشکی و آبی در محدوده طرح وجود دارد که اکوسیستم های خشکی شامل اکوسیستم کوهستانی، میان بند، دشتی و اکوسیستم های آبی منطقه شامل اکوسیستم های تالابی و رودخانه ای است.اکوسیستم رودخانه ای عمدتا رودخانه های دز و کارون و شعب آن و نیز اکوسیستم

تالابها و آبگیر، تالابهای بامدژ و شادگان را دربر می گیرد.این دو اکوسیستم از هم متأثر شده و عملکرد واحدی را در اکوسیستم آبی منطقه بر عهده دارند(مهندسین مشاور ویسان، 1371، 204)، در منطقه مورد مطالعه عمدتا در پایاب ها اکوسیستم تالابی شکل گرفته که به علت خاک ریزبافت و اشباع از آب، شوری بالا و زهکشی ضعیف، جهت کشاورزی مناسب نیست و در مواردی تنها استفاده مرتعی دارد.این محدوده ها در صورت مدیریت درست علاوه بر گسترش اکوتوریسم، در تأمین پروتئین، شکار و پرورش پرندگان نادر از توان بالایی برخوردار می باشند(سازمان حفاظت محیطزیست، 1375، 143).

از دیدگاه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز منطقه مطالعاتی شامل شهرستانهای اندیمشک، دزفول، شوش، اهواز، خرمشهر و آبادان است که تمرکز جمعیت در شهرستانهای اهواز، آبادان، خرمشهر و نقاط شهری دزفول و شوشتر نسبت به شهرستانهای دیگر بیشتر می باشد.

از جمله آثار فرهنگی، هنری و تاریخی موجود در محدوده طرح می توان به پل قدذیم دزفول، آرامگاه یعقوب لیث، معبد زیگورات چغازنبیل، رودخانه گرگر، مسجد جامع شوشتر، کلیسای ارامنه آبادان و بازمانده پل قدیم خرمشهر اشاره نمود که با اجرای طرح ساماندهی می توان به جذب توریسم و دیدار مناطق طبیعی که در جوار رودخانه ها قرار دارند رونق بیشتری بخشید.در نقشه 1 مناطق دارای ارزش تاریخی و گردشگری و محدوده مطالعاتی طرح ساماندهی نشان داده شده است.

روش کار

جهت انجام مطالعات زیست محیطی طرح ساماندهی آبراهه کارون از مطالعات اداره کل حفاظت محیطزیست استان خوزستان، سازمان مدیریت و برنامه ریزی، استانداری خوزستان، دانشگاه شهید چمران، سازمان جهاد کشاورزی خوزستان، مدیریت منابع طبیعی استان خوزستان و برخی از مهندسین مشاور بهره گرفته شده است.به منظور تهیه برخی از نقشه ها و کنترل پاره ای از اطلاعات و بهنگام کردن آنها، بازدیدهای صحرایی متعددی انجام گرفته است و جهت مقایسه پارامترهای کیفی با استاندارد ملی کشور از نتایج نمونه برداری و آزمایشهای کیفیت آب که گروه مطالعه کننده در طول دوره یک ساله آماری انجام داده اند، استفاده های فراوان شده است.پس از جمع آوری، تجزیه و تحلیل و

بررسی صحت اطلاعات، با استفاده از روشهای شبکه ارتباطات، صورت ریز ساده و ماتریس تصویری، پیش بینی و ارزیابی اثرات زیست محیطی انجام گردیده است.در شبکه ارتباطات، ابتدا میزان اثرات هر فعالیت طرح، با رنگها و ضخامتهای مختلف بر روی عناصر زیست محیطی نشان داده شده است و همچنین برآیند آثار نیز با توجه به ضریب اهمیت هر فعالیت با تغییر ضخامت ارائه گردیده است.این شبکه، ارتباطات متقابل فعالیت-اثر را نشان می دهد.

نتایج حاصل از این دیاگرام ها برای اثرات مثبت و منفی و نیز اهداف سه گانه ذکر شده در بخشهای قبلی به طور جداگانه تهیه شده است و در صورت ریزهای ساده ای گنجانده شده است که انواع اثرات زیست محیطی فعالیتهای طرح را به تفکیک رنگ نشان می دهند(دیاگرام 1).پس از آن مهمترین فعالیتهای طرح و عناصر زیست محیطی تحت تأثیر از نظر شدت و اهمیت اثرات در ماتریس های نمادین یا بخشی به تصویر کشیده شده است.در این روش که بر اساس الگویی نوین به صورت اختصاصی در گروه مطالعات ارزیابی طرح ریزی شده (جعفرزاده، نعمت اله، 1379، 182)ضرایبی جهت شدت و اهمیت و نیز فعالیتها و عناصر برجسته محیطزیست در نظر گرفته شده است.سپس مجموع اثرات در ضرایب مربوطه ضرب و میزان آثار مثبت و منفی هر گزینه تعیین گردیده و جمع نهایی نمرات مثبت و منفی طرح مورد مقایسه قرار گرفته است( Canter,1996,84 ).

جهت تلفیق سه هدف کنترل سیلاب-برنامه ریزی منابع آب وکشتیرانی و ارزیابی عوامل کلیدی، ضریب ارزش فعالیتهای هر گزینه از دو جهت شدت و اهمیت اثراتی که هر فعالیت بر عناصر برجسته زیست محیطی و تعداد عناصری که تحت تأثیر آن فعالیت قرار دارند، مورد بررسی قرار گرفته و بدین ترتیب از حاصل ضرب این دو عدد ضریب ارزش هر فعالیت به دست می آید( Turnbell,1992,75 ).

علاوه بر این، ضریب ارزش هر عنصر زیست محیطی نیز با در نظر گرفتن دو فاکتور شامل درصد فعالیتهای تأثیرگذار طرح بر عناصر زیست محیطی(در این مطالعه، عناصری که بیش از پنجاه درصد فعالیتهای پروژه بر آنها مؤثر است در نظر گرفته شده است)و برجسته و شاخص بودن آن عنصر از نظر وضعیت محیطزیست منطقه تعیین شده است.به عنوان مثال، بیشه زارهای با توجه به روش غربال سازی مورد بحث، نمره لازم را جهت انتخاب شدن به دست نیاورده اند ولیکن به دلیل اهمیت زیست محیطی در فهرست عناصر شاخص منطقه آورده

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

شده اند.در غربال کردن فعالیتها و عناصر با توجه به گستره اعداد حاصل از غربال گری با روش فوق الذکر، مواردی که ضریب مساوی یا بیشتر از 5 کسب نمودند، به عنوان فعالیتهای طرح و عناصر زیست محیطی شاخص غربال گردیدند و یکایک اثرات مثبت و منفی هر فعالیت برجسته بر هر عنصر شاخص زیست محیطی محاسبه شده و در جداولی ارایه گردیده اند.

نقشه 1 محدوده مطالعاتی طرح ساماندهی

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

یافته ها

دیاگرام های 1 و 2 آثار مثبت و منفی کنترل سیلاب(به عنوان تأثیرگذارترین گزینه طرح)را بر محیطزیست موجود نشان می دهند.بر اساس دیاگرام های فوق الذکر، فعالیتها بر حسب اولویت آثار مثبت بر منطقه عبارتند از:احداث سیل بند در بازه های فرسایش پذیر، حفاظت ساحل رودخانه، احداث کانال میانبر، لایروبی در نقاط بحرانی و خدمات جنبی و احداث کارگاه ها می باشند.

در مورد اثرات منفی نیز این اولویت برقرار است.نمونه ای از صورت ریز ساده و ماتریس تصویری انواع اثرات زیست محیطی کنترل سیلاب طرح ساماندهی کارون در جدول 6 آورده شده است و نتایج حاصل از اعمال ضرایب مربوط به محیطهای چهارگانه وضع موجود منطقه در جدول 7 نشان داده است.در پایان مجموع اثرات زیست محیطی گزینه کنترل سیلاب با در نظر گرفتن ضرایب شدت و اهمیت اثرات در جدول 8 ارائه گردیده است و جدول 9 مقایسه نتایج کمی آثار مثبت و منفی طرح ساماندهی آبراهه کارون را نشان می دهد.

جدول 4 نمایش تصویری انواع اثرات زیست محیطی کنترل سیلاب گزینه برتر فنی طرح ساماندهی آبراهه کارون

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

دیاگرام 1 اثرات مثبت زیست محیطی گزینه برتر کنترل سیلاب طرح ساماندهی آبراهه کارون

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

دیاگرام 2 اثرات منفی زیست محیطی گزینه برتر کنترل سیلاب طرح ساماندهی آبراهه کارون

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

جدول 5 نمایش تجسمی انواع اثرات زیست محیطی کنترل سیلاب گزینه برتر فنی طرح ساماندهی آبراهه کارون(بر حسب شدت و اهمیت)

جدول 6 نتایج کمی انواع اثرات زیست محیطی کنترل سیلاب طرح ساماندهی آبراهه کارون

جدول 7 مجموع اثرات زیست محیطی کنترل سیلاب به تفکیک محیط با اعمال ضرایب مربوط به محیطها

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

جدول 8 مجموع اثرات زیست محیطی کنترل سیلاب با اعمال ضرایب مربوط به شدت و اهمیت

جدول 9 مقایسه نتایج کمی آثار مثبت و منفی طرح ساماندهی آبراهه کارون

روشهای تخفیف اثرات سوء و مدیریت زیست محیطی

به منظور تخفیف آثار سوء زیست محیطی طرح، روشهای متعدد سازه ای و غیرسازه ای پیشنهاد گردیده که در فاز ساختمانی و بهره برداری بایستی مورد توجه قرار گیرند.از جمله این روشها می توان به عدم استقرار کارگاه ها و تعمیرگاه ها در حریم و بستر رودخانه، تجدید پوشش گیاهی به ویژه در زونهای حاشیه ای رودخانه، اعمال دقت و احتیاط در عملیات تأمین منابع قرضه دایکهای حفاظتی به نحوی که آسیبی به بیشه زارها وارد نشود، انجام عملیات لایروبی در دوره ای از سال که فعالیت بیولوژیکی آبزیان و به ویژه ماهیان در حداقل خود باشد، (در ماههای فروردین و اسفند صورت نگیرد)انجام عملیات ساخت و ساز در فصول خشک سال، به حداقل رساندن فرسایش، وضع قوانین بهداشتی و ایمنی، به کار گماردن افراد بومی منطقه، تقویت مشارکت مردمی، جلوگیری از زراعت در حریم بالفصل رودخانه، احداث سازه های رودخانه جهت افزایش هوادهی مانند ایجاد شرایط پلکانی، ایجاد بندرگاه در مناطق عادی از بیشه زارها، ذخیره سازی مواد لایروبی جهت ایجاد و بازکاشت فضای سبز، استفاده از سوختهای مناسب جهت ماشین آلات، عایق کاری دور موتورهای پر سر و صدا، تنظیم موتورها و اگزوز وسایط نقلیه سنگین، کنترل کاربری اراضی، جابجایی مناسب مردم، تشویق سرمایه گذاران محلی به سرمایه گذاری، کاهش زیستگاه های ناقلین، پوشاندن کانالهای فاضلاب رو، ایجاد پارکها و تفریحگاه ها و رعایت مسایل ایمنی و بهداشت حرفه ای اشاره نمود.جهت پایش و کنترل پارامترهای مختلف زیست محیطی در فاز بهره برداری از جمله کنترل کیفیت آب و فاضلاب و هوا باید نمونه برداری و آزمایش با استفاده از روشهای استاندارد( 2000 ASTM,1999 APHA )انجام و نتایج به دست آمده با استانداردهای کشوری تطبیق داده شود.جهت کنترل کیفی آب نیز باید پارامترهای فیزیکی، شیمیایی، باکتریولوژیکی و رادیواکتیوتیه اندازه گیری شده و استانداردهای حفاظت محیطزیست رعایت گردد.نمونه های عمده گیاهی و جانوری باید جهت تعیین اثرات بر حیات وحش و تغییرات پوشش گیاهی برداشت شوند.در مورد کیفیت هوا در فاز ساختمانی باید از نقاطی که منبع آلودگی هوا محسوب می شوند به صورت فعلی نمونه برداری شده و پارامترهای کل مواد معلق، مواد قابل ترسیب، NO,SO2 و ضریب تاری آزمایش شده و با استانداردهای ملی مقایسه گردند.پارامترهای مورد آزمایش جهت کیفیت آب شامل PH ، کدورت، هدایت الکتریکی، باقیمانده خشک، رنگ، بو، طعم، ضریب اشباع کربنات کلسیم، سختی، قلیائیت، کلرور، سولفات، نیترات، نیتریت، ازت

آمونیاکی، فلوئور، ارتوفسفات، فسفات آلی، سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، فلزات سنگین، کلر باقیمانده آزاد و ترکیبی، بقایای حشره کش ها و آفت کش ها، ارسنیک، بر، آنتیموان و آزمایشهای باکتریولوژیکی مانند مانند جستجوی اندیکاتورها، ویروسها، تخم آسکاریس، آمیب دیسانتری، ژیاردیا، شمارش جلبکها و نماتودها می باشد( WHO,1993,87 ).

نتیجه گیری

با توجه به ارزیابی زیست محیطی طرح ساماندهی آبراهه کارون می توان نتیجه گرفت که به طور کلی اجرای طرح ساماندهی به دلیل ایجاد سیستم مدیریت رودخانه و پیدایش متولی دقیق جهت آن و نیز ایجاد انگیزه مردمی برای حفاظت از رودخانه، وضعیت محیط زیست را بهبود می بخشد.همچنین داده های جدول 9 نشان می دهد که میزان آثار مثبت با امتیاز 2/1315 از اثرات منفی با 4/894 امتیاز بیشتر است و اجرای طرح داری توجیه منطقی می باشد.

کنترل سیلاب و برنامه ریزی جهت استفاده بهینه از منابع آبی آن نیز موجب بروز اثرات بسیار مثبت اقتصادی و اجتماعی در منطقه می گردد.از مهمترین آثار مثبت کشتیرانی و گردشگری می توان به رونق اقتصادی منطقه در اثر حمل کالا از طریق آبراهه و کاهش هزینه ها نسبت به حمل و نقل جاده ای و هوایی اشاره نمود.علاوه بر این، فرصتهای شغلی منطقه و استان خوزستان افزایش خواهند یافت.ولیکن آثار منفی حاصل از تردد کشتی ها و قایقها بر دیواره های فرسایش پذیر رودخانه کارون و نیز بر بستر و بدنه آن از لحاظ شیمیایی و بیولوژیک که موجب کاهش کیفیت آب می گردد را نمی توان نادیده گرفت. ضمن اینکه طول مسیر کشتیرانی از رودخانه بهمنشیر تا پائین دست شهر اهواز در بهترین شرایط حدود یکصد کیلومتر می باشد و سهم اقتصادی کشتیرانی در مقایسه با سایر راههای حمل و نقل چندان بالا نیست.لذا کشتیرانی بر روی رودخانه کارون تنها از جنبه ملی، اجتماعی و تاریخی ارزش خواهد داشت.به طور کلی می توان چنین استنباط کرد که رودخانه کارون به دلیل رسوبگذاری زیاد، عبور از میان شهرهای بزرگ استان و دیواره قابل فرسایش آن و نیز با توجه به اینکه منبع بزرگ تأمین آب شهری و کشاورزی در پائین دست شهر اهواز می باشد در معرض آلودگی های شدید زیست محیطی بوده و اکوسیستم شکننده ای به شمار می رود.از سوی دیگر فعالیتهای کشتیرانی به دلیل ایجاد موج، اثرات منفی شدیدی بر روی دیواره ها گذاشته و به لحاظ فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی نیز کیفیت آب را در معرض خطر قرار می دهند ولیکن به دلایل اقتصادی آثار مثبت آن بیش از آثار منفی می باشد.همچنین این

مطالعات روشن می سازد که در هر صورت اجرای طرح ساماندهی آبراهه کارون می تواند موجب تمرکز توجه مسؤولین و دست اندرکاران مسایل رودخانه ها در کشور گردیده و شرایط لازم را برای بهره برداری پایدار از این منبع ارزشمند فراهم آورد.

پیشنهادات

با توجه به نزدیک بودن میزان اثرات مثبت و منفی کشتیرانی، صرفا نمی توان به دلیل اختلاف جزئی آثار، اجرای طرح را از جنبه کشتیرانی کاملا مثبت ارزیابی نمود و قضاوت صحیح تر منوط به دریافت اطلاعات وسیعتر و دقیق تر می باشد.بنابراین پیشنهاد می گردد با انجام مطالعات تفصیلی بر روی منطقه اجرای طرح(پایین دست شهر اهواز تا خلیج فارس)و با شناخت جزئیات این هدف، ارزیابی زیست محیطی آن به مرحله دیگری موکول گردد.در انجام مطالعات تفصیلی باید مهمترین آثار منفی اجرای طرح کشتیرانی بر کیفیت آب و رسوب رودخانه کارون را مورد توجه قرار داد و از سوی دیگر در نظر گرفتن عوامل متأثر از اجرای این پروژه به ویژه در رابطه با افزایش نگرانی زیست محیطی نسبت به سرنوشت رودخانه کارون و شاخه های فرعی آن از ضرورت بالایی برخوردار است.

منابع و مآخذ

1.اداره کل حفاظت محیطزیست استان خوزستان(1375):گزارش بررسی اثرات توسعه بر محیطزیست خوزستان، اهواز، 143 و 105.

2.اداره کل حفاظت محیطزیست خوزستان(1379):بررسی مدل کیفی رودخانه کارون در ابزه اهواز با کاربرد مدل e2Qual ، اهواز، 15 و 16.

3.فصلنامه انسان ومحیطزیست(1378):ضرورت رویکرد به ملاحظات زیست محیطی در طرح توسعه پایدار نیشکر و صنایع جانبی در استان خوزستان، شماره های 5 و 6، ایران.

4.مهندسین مشاور دزآب(1379):بررسی و تعیین مدل تغییرات کیفی رودخانه کارون، اهواز 84 و 85.

5.مهندسین مشاور دزآب(1380):بررسی میفیت آب کارون در محدوده طرح ساماندهی، گزارش اول، اهواز، 25 و 26.

6.مهندس مشاور دزآب(1380):مطالعات ارزیابی اثرات توسعه بر محیط طرح ساماندهی آبراهه کارون، اهواز، 182.

7.مهندسین مشاور ویسان(1371):مطالعات بررسی و شناخت حوزه آبریز دز-کارون، ایران، 204.

8.وزارت نیرو-دفتر فنی امور آب(1378):پیش نویس استاندارد دستورالعمل ارزیابی زیست محیطی طرح های مهندسی رودخانه، 22.

9. WHO ، نبی زاده نودهی، رامین(1993):رهنمودهای کیفیت آب آشامیدنی، جلد اول، چاپ اول، ایران، 120 صفحه.

کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است